واکاوی نقش راهبردی توان موشکی در ارتقای امنیت ملی و جایگاه منطقه ای جمهوری اسلامی ایران
واکاوی نقش راهبردی توان موشکی در ارتقای امنیت ملی و جایگاه منطقه ای جمهوری اسلامی ایران
چکیده
جمهوری اسلامی ایران طی چهار دهه اخیر، با اتکا به توانمندی بومی و دانش بنیان، یکی از پیشرفته ترین برنامه های موشکی منطقه غرب آسیا را توسعه داده است. نوشتار پیش رو با کاربست روش تحلیل اسنادی و رهیافت راهبردی، نقش این توانمندی را در دگردیسی جایگاه ایران از کشوری آسیب پذیر در برابر تهدیدات خارجی به قدرت بازدارنده منطقه ای واکاوی می کند. یافته های پژوهش حاکی از آن است که برنامه موشکی ایران، به مثابه هسته مرکزی دکترین دفاعی-بازدارندگی کشور، افزون بر خودکفایی فناورانه و افزایش قدرت چانه زنی در عرصه دیپلماتیک، با ایجاد بازدارندگی پایدار، امنیت ملی را در برابر تهدیدات فرامنطقه ای تضمین کرده و معادلات قدرت را به نفع محور مقاومت دگرگون ساخته است.
طرح مسئله
چهار دهه از تجربه تلخ دفاع مقدس که ایران حتی برای تامین سیم خاردار نیز با محاصره تسلیحاتی مواجه بود، اکنون به نقطه عطفی در خودباوری دفاعی بدل شده است. برنامه موشکی به عنوان یکی از ارکان اصلی این خودباوری، نه صرفا یک برنامه تسلیحاتی، که نمادی از مقاومت در برابر تحریم ها و فشارهای فرامنطقه ای به شمار می رود. پرسش محوری این یادداشت آن است که برنامه موشکی چگونه توانسته است جایگاه ایران را از ضعف راهبردی به اقتدار منطقه ای ارتقا بخشد؟ فرضیه پژوهش آن است که این توانمندی با ایفای سه کارکرد بازدارندگی، جبران نابرابری های ساختاری در توان متعارف و ایجاد خودکفایی فناورانه، نقشی تعیین کننده در تحقق امنیت پایدار ایفا کرده است.
مبانی دکترین موشکی جمهوری اسلامی ایران
دکترین موشکی ایران، به عنوان جزئی تفکیک ناپذیر از راهبرد کلان دفاعی-امنیتی کشور، دربرگیرنده اصول، اهداف و شیوه هایی است که توسعه و کاربرد توان موشکی را جهت دهی می کند. این دکترین با الهام از تهدیدات عینی، تجربیات تاریخی (به ویژه دوران دفاع مقدس) و الزامات ژئوپلیتیکی منطقه صورتبندی شده و مولفه های زیر را در بر می گیرد:
۱. اصول بنیادین: بازدارندگی و غیرقابل مذاکره بودن
مقامات ارشد امنیتی ایران پیوسته بر این نکته تاکید ورزیده اند که توان موشکی «خط قرمز» و «بخشی تثبیت شده از دکترین دفاعی» کشور است که به هیچ روی قابل مذاکره یا معامله نیست (Institute for the Study of War, 2026a). این موضع گیری ریشه در کارکرد اصلی این توانمندی یعنی بازدارندگی دارد. به باور تحلیلگران موسسه مطالعات جنگ (ISW)، ایران توان موشکی را ابزار محوری بازدارندگی می داند؛ زیرا این توانایی به ایران اجازه می دهد هزینه های سنگینی را بر دشمنان تحمیل کند و ضعف نسبی نیروی هوایی متعارف خود را جبران نماید (Institute for the Study of War, 2026a). از این منظر، هرگونه محدودیت در توان موشکی به منزله پذیرش خلع سلاح و تضعیف بنیادین قدرت ملی تلقی می گردد.
۲. جبران عدم توازن قدرت و ایجاد هزینه برای مهاجم
به اذعان فرماندهان پیشین سپاه، ایران آگاهانه اولویت توسعه موشک و پهپاد را بر نیروی هوایی و زمینی برگزیده تا در برابر توان برتر آمریکا و اسرائیل تاب آوری راهبردی ایجاد کند (Institute for the Study of War, 2026a). این راهبرد، موشک ها را به ابزاری برای تبدیل ضعف های ساختاری در توان متعارف به نقطه قوت بدل ساخته است. بهنام بن طالبلو، کارشناس ارشد بنیاد دفاع از دموکراسی ها (FDD)، در این خصوص می گوید: «در شرایطی که ایران از توان هوایی واقعی و شبکه پدافندی کافی برخوردار نیست، موشک های بالستیک به هسته مرکزی بازدارندگی ایران تبدیل شده اند. این موشک ها همچون ابزاری چندمنظوره عمل می کنند که هم زمان کارکردهای بازدارندگی، دفاع و تنبیه را به همراه دارند» (Ben Taleblu, 2023, p. 2; Chosun Ilbo, 2026).
۳. راهبرد بقا: پرتابگرهای متحرک، تاسیسات زیرزمینی و فریب
تضمین بقای زرادخانه در برابر حملات پیشگیرانه، یکی از ارکان حیاتی دکترین موشکی ایران محسوب می شود. این هدف از رهگذر سه راهبرد اصلی پیگیری می گردد:
· سامانه پرتاب چندلایه: ایران با ایجاد سامانه پرتاب شامل پرتابگرهای ثابت، متحرک (مستقر بر تریلرهای نظامی و حتی کامیون های تجاری برای استتار) و زیرزمینی، توان بقای خود را افزایش داده است (Jerusalem Post, 2025; Atashjameh, 2024).
· شهرهای موشکی زیرزمینی: مجتمع های عظیم زیرزمینی امکان انجام تمام مراحل حمل ونقل، بارگذاری، سوخت گیری و پرتاب را در اعماق زمین فراهم می کنند (Jerusalem Post, 2025). بر اساس ارزیابی ها، این تاسیسات زیرزمینی معروف به «شهرهای موشکی» توانستند بخش قابل توجهی از ذخایر موشکی ایران را در طول جنگ ۱۲ روزه ۲۰۲۵ مصون نگه دارند (Kasapoğlu, 2026).
· اقدامات دفاع غیرعامل: ایران از تکنیک های فریب، استتار و پراکندگی برای کاهش آسیب پذیری در برابر شناسایی و حملات دشمن بهره می گیرد که نشان دهنده اولویت بالای بقای این توانمندی در دکترین دفاعی کشور است (Atashjameh, 2024).
۴. خوداتکایی و پیشرفت فناورانه به مثابه راهبرد مقاومت
دکترین موشکی ایران بر اصل خودکفایی کامل استوار است. سردار رضا طلایی نیک، سخنگوی وزارت دفاع، تاکید می کند که توان موشکی ایران پس از ۴۵ سال تحریم همچنان پایدار مانده، زیرا «کاملا بومی، دانش بنیان و متکی بر ظرفیت های داخلی» است (ABNA News, 2025). پژوهش های علمی نیز موید آن است که رژیم های کنترل صادرات، علیرغم محدودیت هایی که ایجاد کردند، در نهایت به بومی سازی فناوری موشکی و تکامل محصولات موشکی ایران انجامیدند (بهارلویی و همکاران، ۲۰۲۵).
امروزه ایران در زمره ۱۰ کشور برتر جهان در حوزه موشکی قرار دارد و شهید حسن تهرانی مقدم به عنوان «پدر برنامه موشکی ایران» نقشی بنیادین در تاسیس، بومی سازی و پیشبرد این صنعت راهبردی ایفا کرد.
۵. راهبرد اشباع و نفوذ در لایه های پدافندی
تجربه جنگ ۱۲ روزه ۲۰۲۵ نشان داد که دکترین عملیاتی ایران بر اساس راهبرد شلیک انبوه (سالو) برای اشباع و فرسایش سامانه های پدافندی دشمن طراحی شده است. برآوردها حاکی از آن است که در این جنگ، موشک های ایران توانستند به لایه های چندگانه پدافندی اسرائیل و آمریکا نفوذ کنند و رسانه های آمریکایی فاش ساختند که نیروهای آمریکایی حدود یک چهارم از ذخیره موشک های پیشرفته THAAD خود (رقمی بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ موشک) را در این نبرد مصرف کردند (Kasapoğlu, 2026). این موفقیت عملیاتی، صحت دکترین موشکی ایران را در عمل به اثبات رساند.
بازدارندگی راهبردی؛ هسته مرکزی دکترین دفاعی ایران
برنامه موشکی ایران به مثابه مهم ترین ابزار بازدارندگی در برابر تهدیدات ایالات متحده و رژیم صهیونیستی عمل می کند. روزنامه چوسون ایلبو در تحلیلی به نقل از وال استریت ژورنال نتیجه گرفته است که توان موشکی ایران به عنوان «بازدارنده» در برابر اقدام نظامی آمریکا عمل می کند. به گزارش این روزنامه، ایران با حدود ۲ هزار موشک بالستیک میان برد که قادر به هدف قراردادن تمام منطقه هستند، توانسته است معادلات را به نفع خود تغییر دهد (Chosun Ilbo, 2026).
ژنرال یدالله جوانی، مدیر سیاسی سپاه پاسداران، با اشاره به همین موفقیت ها تاکید کرد که آمریکا به دلیل همین توان موشکی ایران، با «شکست در محاسبات» و «تواضع» به میز مذاکره بازگشته است (Chosun Ilbo, 2026).
نمایش قدرت در جنگ ۱۲ روزه؛ اثبات کارآمدی عملیاتی
جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ میان ایران و اسرائیل نقطه عطفی در اثبات کارآمدی توان موشکی ایران به شمار می رود. آنچه این عملیات را به موفقیتی تاریخی بدل کرد، نفوذ قابل توجه موشک های ایران به لایه های چندگانه پدافندی اسرائیل و آمریکا بود. برآوردها نشان می دهد سامانه گنبد آهنین تنها قادر به رهگیری حدود یک سوم موشک های شلیک شده بود (Chosun Ilbo, 2026). بر اساس گزارش موسسه هادسون، ایران در این جنگ با شلیک سالوهای سنگین، توانست سامانه پدافندی آمریکا را تحت فشار شدید قرار داده و ذخایر موشک های تاد (THAAD) و اسام-۳ (SM-3) آمریکا را به میزان قابل توجهی کاهش دهد (Kasapoğlu, 2026).
خودکفایی فناورانه و دستاوردهای دانش بنیان
یکی از برجسته ترین وجوه اقتدارآفرین برنامه موشکی ایران، ماهیت کاملا بومی و دانش بنیان آن است. سردار علیرضا تنگسیری، فرمانده نیروی دریایی سپاه، با اشاره به دوران دفاع مقدس می گوید: «آنها به ما حمله کردند. ما دست خالی بودیم. هیچ چیز نداشتیم و به ما چیزی ندادند. همانطور که رهبر معظم انقلاب فرمودند، حتی سیم خاردار را هم به ما ندادند» (Tehran Times, 2025b). اما امروز ایران به مرحله ای رسیده که می تواند موشک، پهپاد و شناور صادر کند (Tehran Times, 2025b).
مطالعات آکادمیک نیز نشان می دهد که رژیم های کنترل صادرات غربی، علی رغم هدف اولیه خود برای محدودسازی برنامه موشکی ایران، در عمل به عاملی برای تسریع بومی سازی فناوری و تکامل محصولات موشکی ایران تبدیل شدند (بهارلویی و همکاران، ۲۰۲۵).
غلبه بر ضعف های ساختاری و تغییر معادلات منطقه ای
بر اساس برآوردهای اطلاعاتی، ایران ۱۴ نوع موشک بالستیک مختلف در اختیار دارد (Hildreth, 2025). ارزیابی های اولیه حکایت از آن داشت که ایران پیش از جنگ اخیر، ذخیره ای بالغ بر ۲۰۰۰ موشک در اختیار داشته است (Jerusalem Post, 2025). این زرادخانه شامل سامانه های کوتاه برد، میان برد و بلندبرد است که دوربردترین آنها توانایی پیمایش ۲۰۰۰ کیلومتر را دارد. موشک های ایرانی قادر به پوشش تمام پایگاه های آمریکایی در منطقه و سرزمین های اشغالی هستند.
از دیگر ویژگی های برجسته برنامه موشکی ایران، سرعت بازسازی آن است. بر اساس گزارش های اطلاعاتی، ایران ظرف تنها شش ماه پس از جنگ ۱۲ روزه، توانسته است ذخایر موشکی خود را مجددا بازگرداند (Kasapoğlu, 2026). این سرعت بازیابی، بیانگر عمق و انعطاف پذیری صنعت موشکی ایران است.
نقش موشک ها در قدرت چانه زنی دیپلماتیک
برنامه موشکی ایران نه تنها در میدان نبرد، که در عرصه دیپلماتیک نیز به اهرمی قدرتمند بدل شده است. احمد بخشایش اردستانی، تحلیلگر مسائل راهبردی، در این زمینه تصریح می کند: «دکترین موشکی ایران نه تنها بخشی از توان بازدارندگی، بلکه بخشی از هویت امنیتی جمهوری اسلامی ایران است و نباید تضعیف شود» (Strategic Council on Foreign Relations, 2026). عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز تاکید کرده است: «مسئله موشکی و سایر موضوعات دفاعی به هیچ وجه قابل مذاکره نیستند، نه اکنون و نه در هیچ زمان دیگری در آینده» (The New Arab, 2026).
نتیجه گیری
برنامه موشکی ایران امروز به نماد خودباوری، مقاومت و اقتدار ملی تبدیل شده است. این توانمندی که حاصل دهه ها تلاش دانشمندان و متخصصان ایرانی در شرایط دشوار تحریم است، ایران را از جایگاه کشوری آسیب پذیر در برابر تهدیدات خارجی به قدرت بازدارنده منطقه ای ارتقا داده است.
دستاوردهای این برنامه فراتر از کارکرد صرفا نظامی است؛ موشک های ایرانی با ایجاد بازدارندگی پایدار، جبران ضعف های ساختاری، توسعه صنعت دانش بنیان، ایجاد اشتغال برای هزاران متخصص و تقویت قدرت چانه زنی دیپلماتیک، نقش بی بدیلی در تحقق امنیت ملی و ارتقای جایگاه ایران در معادلات منطقه ای و بین المللی ایفا کرده اند.
جنگ ۱۲ روزه ۲۰۲۵ به روشنی نشان داد که موشک های ایرانی نه تنها قادر به عبور از پیشرفته ترین سامانه های پدافندی هستند، بلکه می توانند محاسبات دشمن را برای آغاز هرگونه تجاوز جدید به کلی دگرگون سازند. اذعان رسانه های آمریکایی به مصرف یک چهارم ذخایر موشک های THAAD در این نبرد، گواه روشنی بر عمق تاثیرگذاری این توانمندی است (Kasapoğlu, 2026).
بر این اساس، تاکید مقامات عالی ایران بر غیرقابل مذاکره بودن توان موشکی، ریشه در درک عمیق و عینی از نقش ساختاری این برنامه در تامین امنیت ملی و حفظ اقتدار کشور دارد. در منطقه پرآشوب غرب آسیا، موشک های ایرانی نه یک گزینه، که ضرورتی انکارناپذیر برای بقا و پیشرفت جمهوری اسلامی ایران به شمار می روند. چشم انداز آینده این برنامه، تثبیت جایگاه ایران به عنوان یکی از قدرت های مسلط موشکی و تداوم نقش آن در بازدارندگی چندلایه در برابر تهدیدات فرامنطقه ای خواهد بود.
---
منابع و مآخذ (References)
· ABNA News. (2025, August 31). Iranian Defense Spokesperson highlights military advancements following 12-day war. https://en.abna24.com/story/iranian-defense-spokesperson-highlights-military-advancements-following-12-day-war
· Atashjameh, M. (2024). Passive defense measures in saving Iran‘s ballistic missile arsenal. Marine Corps University Press, 15(4). https://www.usmcu.edu/Outreach/Marine-Corps-University-Press/MES-Publications/MES-Insights/MES-Insights-vol-15-no-4/
· بهارلویی، ب.، گودرزی، م.، و آذین، ا. (۲۰۲۵). تاثیر رژیم های کنترل صادرات بر برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، ۷(۱). https://doi.org/10.22034/fasiw.2025.485649.1399
· Ben Taleblu, B. (2023, October). Written evidence submitted by Behnam Ben Taleblu (MENA0039). UK House of Commons. https://committees.parliament.uk/writtenevidence/125333/html/
· Chosun Ilbo. (2026, February 10). Iran‘s missile arsenal deters U.S. military action. https://www.chosun.com/english/world-en/2026/02/10/LTKHUPIMZ5CVNIFZL6PNH54AFA/
· Hildreth, S. A. (2025). Iran‘s ballistic missile and space launch programs. Congressional Research Service.
· Institute for the Study of War. (2026a, February 13). Iran update, February 13, 2026. https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-february-13-2026/
· Institute for the Study of War. (2026b, December 22). Iran update, December 22, 2025. https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-december-22-2025/
· Jerusalem Post. (2025, June 16). How is Iran still launching missiles at Israel despite Israeli airstrikes? https://livefrontend.jpost.com/middle-east/iran-news/article-857855
· Kasapoğlu, C. (2026, January). Tehran reloads: Examining the current and future threat of Iran‘s missile programs. Hudson Institute. https://www.hudson.org/missile-defense/tehran-reloads-examining-current-future-threat-irans-missile-programs-can-kasapoglu
· Strategic Council on Foreign Relations. (2026). An analysis of Iran’s missile capability (Interview with Ahmad Bakhshayesh Ardestani). https://www.scfr.ir/en/defense-security/384383/an-analysis-of-irans-missile-capability/
· Tehran Times. (2025a, November 24). As US looks to limit Iran‘s missile program, commander assures industry 'unshakable'. https://www.tehrantimes.com/news/508229/As-US-looks-to-limit-Iran-s-missile-program-commander-assures
· Tehran Times. (2025b, October 11). Iran capable of exporting missiles: Top Iranian Cmdr. https://www.tehrantimes.com/news/506837/Iran-capable-of-exporting-missiles-Top-Iranian-Cmdr
· The New Arab. (2026, February 11). Ali Shamkhani to The New Arab: Iran‘s missiles 'not negotiable'. https://www.newarab.com/analysis/ali-shamkhani-new-arab-irans-missiles-not-negotiable