ایران پهلوی و بیکاری پنهان؛ آنچه اسناد آمریکایی می گویند

---

 

در دوره پهلوی، اصلاحات ارضی و نوسازی اقتصادی باعث شد روستاییان به شهرها هجوم بیاورند و حاشیه نشینی و بیکاری افزایش یابد. نخبگان تحصیل کرده فرصت شغل مناسب نیافتند و بسیاری مجبور به کارهای پایین تر از تخصص خود شدند، در حالی که شکاف فقیر و غنی همچنان گسترده باقی ماند.

در دوره پهلوی، مسئله بیکاری در ایران به طور روزافزون افزایش پیدا کرد و اسناد آمریکایی آن را به خوبی نشان می دهند. یکی از دلایل اصلی این وضعیت، اصلاحات ارضی بود که با هدف دادن زمین به روستاییان انجام شد. این طرح قرار بود روستاییان را از حالت رعیت خارج کند و با مالک شدن زمین، نیاز کشور به کار آن ها در کشاورزی، به ویژه تولید گندم، کاهش یابد. اما در عمل نتیجه چیز دیگری بود: بسیاری از کسانی که زمین به آن ها رسید، وسایل و امکانات لازم برای کشاورزی نداشتند و به همین دلیل مجبور شدند به شهرها مهاجرت کنند. این مهاجرت باعث رشد حاشیه شهرها و افزایش بیکاری شد.

اما این تنها کشاورزان نبودند که بیکار می شدند. برنامه های نوسازی شاه، بخش بزرگی از طبقه متوسط جامعه را تحت تاثیر قرار داد و بسیاری از نخبگان را به بیکاری یا اشتغال در مشاغل پایین تر از سطح تحصیلاتشان سوق داد. دولت آمریکا و برخی کشورهای غربی، به ویژه فرانسه، ده ها هزار ایرانی را برای تحصیل به دانشگاه های خود فرستادند تا روش های علمی، نظامی و بازرگانی مدرن را بیاموزند. این افراد پس از بازگشت به ایران انتظار داشتند در مشاغلی متناسب با دانش و تخصصشان فعالیت کنند، اما در بسیاری موارد نتوانستند موقعیت مناسب پیدا کنند و یا مجبور شدند در مشاغلی پایین تر از سطح تحصیلاتشان کار کنند.

تصویر آمریکایی از بحران کار و اشتغال در ایران

اسناد لانه جاسوسی آمریکا وضعیت بیکاری را بسیار دقیق نشان می دهند. بر اساس این اسناد، علی رغم رشد و توسعه اقتصادی ایران در آن دوره، نرخ بیکاری در شهرها که مهاجران روستایی به آن ها هجوم می آوردند، به ۱۲ درصد نیروی کار رسید. اقتصاد کشور باعث شد برخی افراد توانایی تحرک اجتماعی پیدا کنند، اما هیچ نشانه ای از کاهش شکاف میان فقیر و ثروتمند دیده نمی شد. همچنین با توجه به تولید ناخالص ملی سرانه حدود ۴۰۰ دلار در سال، ایران هنوز جزو کشورهای توسعه نیافته محسوب می شد.

در مجموع، اصلاحات ارضی و برنامه های نوسازی، به جای کاهش بیکاری، بخش قابل توجهی از مردم، از کشاورزان تا نخبگان، را به تجربه بیکاری و محدودیت های شغلی واداشت. اسناد آمریکایی این واقعیت ها را به خوبی ثبت کرده و تصویری روشن از وضعیت اقتصادی و اجتماعی ایران در دوره پهلوی ارائه می دهند.

*نویسنده: موسی کاظم زاده؛ قابل دسترسی هم در سایت بازار تبریز آنلاین

https://bazartabrizonline.ir