سکوت مرجعیت شیعه و تحول میدان ادراک نسلی

سکوت مرجعیت شیعه و تحول میدان ادراک نسلی

تحلیلی پدیدارشناختی از دین زدگی و انتقال معنا در نسل Z

نویسنده: محمد حجتی فرد

کد پژوهشگری : ORCID:0009-0001-7404-8045

وابستگی : معمار عرفان آیینه RCT

چکیده

تحولات سال های اخیر در ایران صرفا به کاهش دینداری یا افزایش سکولاریزاسیون محدود نمی شود، بلکه نشانگر دگرگونی عمیق تری در میدان ادراک جمعی است. این مقاله با تمرکز بر سطح ادراکی–نسلی، استدلال می کند که سکوت یا واکنش های حداقلی نهاد مرجعیت شیعه در برابر رخدادهایی با شدت ادراکی بالا، در بخشی از نسل Z به صورت گسست از مرجعیت اخلاقی قدسی فهم شده است. تمرکز این پژوهش نه بر ارزیابی تاریخی یا آماری رخدادها، بلکه بر پیامدهای ساختاری این ادراک در بازآرایی نسبت دین، اخلاق و آینده مندی است.

۱. دین زدگی: صورت بندی یک واکنش ادراکی

تحلیل های متعارف، وضعیت کنونی را در چارچوب «کاهش دینداری» یا «سکولاریزاسیون» توضیح می دهند. اما شواهد گفتاری، شبکه های اجتماعی، و تغییرات زبانی در نسل جوان نشان می دهد که آنچه رخ داده صرفا فاصله گیری از ایمان نیست.

می توان این وضعیت را «دین زدگی» نامید؛ نه به معنای بی دینی، بلکه به مثابه واکنش ایمنی وجدان اخلاقی در برابر آنچه مصادره یا ناکارآمدی زبان قدسی تلقی شده است.

در این چارچوب، مسئله از دست دادن معنا نیست،

بلکه از دست دادن اعتماد به حاملان نهادی معناست.

۲. مرجعیت به مثابه پارامتر پایداری اخلاقی

در سنت شیعه، مرجعیت صرفا نهاد استنباط فقهی نیست، بلکه برای بخش هایی از جامعه، نقش «مرجع داوری اخلاقی در بحران» را ایفا می کند.

در شرایطی که رخدادهای اجتماعی با شدت ادراکی بالا در جامعه تجربه می شود—رخدادهایی که در بخشی از افکار عمومی به مثابه تهدید آینده نسلی فهم می شوند—انتظار از مرجعیت، صدور داوری یا موضع گیری اخلاقی روشن است.

در مواردی که چنین موضع گیری ای به صورت محسوس در سپهر عمومی دیده نشود، بخشی از جامعه این وضعیت را به صورت «تعلیق داوری اخلاقی» تفسیر می کند.

این تفسیر، فارغ از نیت واقعی کنشگران نهادی، پیامد ادراکی مستقلی تولید می کند.

۳. نااطمینانی آماری و تثبیت تصویر اخلاقی

در بسیاری از بحران های اجتماعی، داده های آماری درباره ابعاد رخداد محل اختلاف می ماند. اما در سطح ادراک جمعی، آنچه تثبیت می شود عدد نیست، بلکه «تصویر اخلاقی رخداد» است.

نسل Z که بخش مهمی از تجربه اجتماعی خود را از طریق رسانه های شبکه ای شکل داده است، رویدادهای اخیر را در قالب روایتی با بار اخلاقی بالا بازسازی کرده است. در این بازسازی، سکوت یا واکنش محدود نهادهای قدسی می تواند به صورت هم نشینی با رنج ادراک شود، حتی اگر قصد یا تحلیل نهادی متفاوت بوده باشد.

این هم نشینی ادراکی، نقش مهمی در بازآرایی میدان معنا دارد.

۴. گذار فازی در اعتماد قدسی

اگر اعتماد به مرجعیت را به عنوان یک پارامتر پایداری در میدان ادراک نسلی در نظر بگیریم، رخدادهای با شدت ادراکی بالا می توانند آستانه های اعتماد را تحت فشار قرار دهند.

در صورتی که پاسخ نهادی نتواند با سطح انتظار اخلاقی بخش معناداری از نسل جوان هم فاز شود، اعتماد قدسی کاهش می یابد و سیستم وارد یک گذار فازی می شود:

از حالت «اتکای مرجع محور»

به حالت «فردیت اخلاقی و داوری مستقل».

این گذار لزوما به نفی ایمان منجر نمی شود،

بلکه به پراکندگی مرجعیت اخلاقی می انجامد.

۵. نسل Z و اخلاق خودبنیاد

نسل Z نخستین نسلی است که تجربه بحران اجتماعی، روایت شبکه ای، و مشاهده شکاف میان زبان رسمی و تجربه زیسته را به صورت هم زمان زیسته است.

در نتیجه، نوعی اخلاق خودبنیاد و فردمحور در حال شکل گیری است؛

اخلاقی که کمتر به مرجعیت متمرکز اعتماد می کند و بیشتر به تجربه شخصی، همدلی افقی، و داوری هم نسلان متکی است.

در این وضعیت، دین ممکن است همچنان در سطح فردی یا آیینی باقی بماند، اما مرجعیت متمرکز قدسی نقش پیشین خود را از دست می دهد.

۶. مرگ مرجعیت نرم

مرجعیت لزوما با نفی رسمی یا تقابل علنی از میان نمی رود. آنچه در اینجا موضوع تحلیل است، نوعی «مرگ نرم» است:

کاهش تدریجی اعتماد،

افزایش فاصله ادراکی،

و جایگزینی مرجعیت متمرکز با شبکه های پراکنده داوری.

این تحول، اگر تثبیت شود، پیامدهای بلندمدتی برای ساختار دین اجتماعی در ایران خواهد داشت.

نتیجه گیری

این مقاله نشان داد که مسئله اصلی نه اثبات یا رد روایت های آماری، بلکه تحلیل دگرگونی میدان ادراک نسلی است. سکوت یا واکنش حداقلی نهادهای مرجع در شرایط بحران ادراک شده، می تواند به کاهش اعتماد قدسی و گذار فازی در ساختار مرجعیت اخلاقی منجر شود.

در جهانی که تجربه زیسته به سرعت در حافظه شبکه ای تثبیت می شود،

کنش و سکوت هر دو حامل معنا هستند.

و این معنا، فارغ از نیت کنشگران، در میدان ادراک نسل ها عمل می کند.