ضرورت اصلاح خاک های نوار ساحلی مکران به عنوان پیش نیاز توسعه کشاورزی

نوار ساحلی مکران ایران، با طولی بیش از ۱۱۰۰ کیلومتر و تنوع اکولوژیکی قابل توجه، یکی از مناطق استراتژیک کشور از نظر توسعه کشاورزی، امنیت غذایی و حفاظت منابع طبیعی به شمار می رود. با این حال، خاک های این منطقه با محدودیت های قابل توجهی مواجه هستند که بدون اصلاح علمی و هدفمند، امکان بهره برداری کشاورزی پایدار و اقتصادی در آن ها بسیار محدود است. مطالعات اخیر نشان می دهند که شوری، سدیمی بودن، کمبود ماده آلی و بافت سبک ماسه ای، سه عامل محدودکننده اصلی خاک های ساحلی مکران هستند (Shawkhatuzamman et al., 2023; Li et al., 2024). این محدودیت ها نه تنها توانایی جذب و نگهداری آب و عناصر غذایی توسط خاک را کاهش می دهند، بلکه ریسک فرسایش، روان آب و تخریب زیست محیطی را افزایش می دهند.
شوری خاک، به ویژه در نواحی کم ارتفاع ساحلی و دلتای رودخانه ها، سبب کاهش قابلیت رشد گیاهان حساس و محدودیت در کشت گونه های اقتصادی می شود. علاوه بر آن، فقر ماده آلی باعث کاهش ظرفیت نگهداری آب و کاهش فعالیت میکروبی خاک می گردد، که اثر مستقیمی بر حاصلخیزی و توسعه پایدار کشاورزی دارد (Gupta & Goyal, 2017; FAO, 2019). از سوی دیگر، بافت سبک و ماسه ای، خطر شست وشوی سریع مواد مغذی و تجمع شوری در لایه سطحی خاک را افزایش می دهد، بنابراین مدیریت آب و اصلاح فیزیکی خاک به عنوان بخش جدایی ناپذیر توسعه کشاورزی مطرح می شود.
اصلاح خاک های مکران باید یک فرآیند چندبعدی و مبتنی بر علم پهنه بندی (soil zoning) باشد. استفاده هدفمند از اصلاح شیمیایی با گچ، افزودن مواد آلی و کمپوست، بهبود زهکشی و مدیریت آبیاری، می تواند ظرفیت تولید و پایداری خاک را به میزان قابل توجهی افزایش دهد (Chen et al., 2025; Majumder & Roy, 2023). ترکیب این روش ها با انتخاب گونه های گیاهی مقاوم به شوری و خشکی، امکان توسعه کشاورزی اقتصادی و پایدار را فراهم می کند. شواهد تجربی در مناطق مشابه ساحلی در بنگلادش، پاکستان و عمان نشان می دهند که اصلاح ترکیبی خاک و مدیریت هوشمند آب، می تواند شوری خاک را تا ۴۰–۵۰٪ کاهش دهد و بهره وری محصولات کشاورزی را به طور ملموس افزایش دهد.
ضرورت علمی اصلاح خاک های ساحلی مکران تنها محدود به کشاورزی نیست؛ بلکه نقش حیاتی در پایداری اکوسیستم، کنترل فرسایش بادی و دریایی، و کاهش تخریب زیست محیطی نیز دارد. تثبیت بیولوژیک با گیاهان شورپسند (halophytes) مانند Salicornia و Atriplex می تواند علاوه بر کاهش شوری و تثبیت ماسه، منبع اقتصادی پایدار و زیست محیطی ایجاد کند. بنابراین، اصلاح خاک نه یک گزینه بلکه یک پیش نیاز اجتناب ناپذیر برای توسعه منطقه است.
در نهایت، توسعه کشاورزی پایدار در مکران بدون اصلاح علمی و هدفمند خاک، با محدودیت شدید منابع آب، کاهش حاصلخیزی و تخریب محیط زیست همراه خواهد بود. برنامه ریزی مبتنی بر تحلیل پهنه ای خاک، اصلاح شیمیایی، بیولوژیک و فیزیکی، و مدیریت کاربری اراضی، تنها راهکار عملی و علمی برای بهره برداری بهینه و پایدار از منابع خاک این منطقه است. این اقدامات نه تنها امکان توسعه کشاورزی اقتصادی را فراهم می کنند، بلکه نقش کلیدی در امنیت غذایی، توسعه اقتصادی محلی و حفاظت زیست محیطی ایفا می نمایند.