نقد شبکه های اجتماعی و ارتباطات مجازی از منظر اخلاق اسلامی

در اخلاق اسلامی، ارتباط صرفا تبادل پیام نیست، بلکه کنشی اخلاقی، آگاهانه و مسئولانه است که با نیت، صدق، احترام و کرامت انسانی معنا می یابد. انسان در این نگاه، موجودی است که کلام او (چه گفتار و چه نوشتار) بازتابی از باطن، نیت و شخصیت اخلاقی اوست. با این مقدمه، گسترش شبکه های اجتماعی و رواج ارتباطات مجازی، به ویژه از طریق ایموجی ها، استیکرها و پیام های کوتاه در شبکه های اجتماعی مجازی، نیازمند نقدی جدی از منظر اخلاق اسلامی است.
یکی از چالش های اساسی ارتباطات مجازی، تضعیف ((صدق در بیان)) است. در اخلاق اسلامی، صدق نه تنها به معنای دروغ نگفتن، بلکه به معنای هماهنگی میان نیت، گفتار و واقعیت درونی انسان است. ابزارهای نمادین مانند ایموجی ها، اگرچه کارکردی تسهیل گر دارند، لیکن در بسیاری موارد جایگزین بیان صادقانه و دقیق احساسات می شوند. انسان ممکن است با یک نماد آماده، احساسی را نمایش دهد که الزاما آن را در عمق وجود خود تجربه نمی کند. این فاصله میان ظاهر و باطن، می تواند به عادت کردن به تظاهر عاطفی و دورشدن از صداقت درونی بینجامد و به تعبیر روان شناسان، شخصیت نمایشی Histrionic personality گفته می شود.
از منظر اخلاق اسلامی، کلام امانت است و انسان نسبت به آثار آن مسئول است. در فضای مجازی، به دلیل فقدان مواجهه ی حضوری و چهره به چهره، این احساس مسئولیت اخلاقی تضعیف می شود. توهین، تمسخر، قضاوت شتاب زده و حتی تخریب شخصیت دیگران، با سهولت بیشتری رخ می دهد؛ در حالی که در اخلاق اسلامی، حفظ حرمت مومن و پرهیز از آزار زبانی، جایگاهی بنیادین دارد. فاصله ی فیزیکی نباید به فاصله ی اخلاقی تبدیل شود، حال آن که در عمل، چنین می شود.
از منظر روان شناختی مورد توجه اخلاق اسلامی، آرامش درونی و سکینه قلبی از اهداف مهم زندگی انسانی است. وابستگی ولو افراطی اش به شبکه های اجتماعی و سنجش ارزش خود بر اساس لایک، بازدید و واکنش دیگران، انسان را از درون ناآرام و وابسته می سازد. در این وضعیت، کرامت نفس که در اخلاق اسلامی جایگاهی اساسی دارد، به تایید بیرونی گره می خورد و انسان به تدریج از خود اصیل فاصله می گیرد. این امر با مفهوم عزت نفس ایمانی در تعارض است؛ عزتی که ریشه در آگاهی از ارزش ذاتی انسان دارد، نه در دیده شدن توسط دیگران.
از منظر فلسفه ی اخلاق اسلامی، انسان موجودی است که باید میان ابزار و هدف تمایز قائل شود. فناوری و شبکه های اجتماعی ابزارند، نه غایت. هنگامی که ابزار بر انسان مسلط شود، انسان از فاعل مختار به واکنش گر منفعل تبدیل می شود؛ کسی که احساسات، گفتار و حتی ارزش هایش را بر اساس جریان های سریع و سطحی فضای مجازی تنظیم می کند.
در نهایت، اخلاق اسلامی ما را به مراقبه نفس و محاسبه نفس فرا می خواند: مراقبت از نیت ها پیش از عمل، و محاسبه ی آثار عمل پس از آن. حضور در فضای مجازی نیز از این قاعده مستثنا نیست. اگر انسان معاصر بتواند آگاهی اخلاقی، مسئولیت پذیری و صدق در ارتباط را به فضای مجازی بازگرداند، شبکه های اجتماعی می توانند به ابزاری برای رشد، همدلی و معنا تبدیل شوند؛ در غیر این صورت، به عاملی برای فرسایش اخلاق، اضطراب روانی و تهی شدن ارتباط انسانی بدل خواهند شد.

التماس دعا و من الله التوفیق و الیه مستعان