تحلیل پدیدارشناختی انگاره «منجی موعود» در متون مقدس ادیان ؛مطالعه ای تطبیقی در یهودیت، مسیحیت، اسلام، زرتشتی، هندوئیسم و بودائیسم

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

✍️علیرضا قربانی – پژوهشگر اجتماعی

چکیده

انگاره «منجی موعود» به عنوان یک «تیپ آرمانی» در متون مقدس ادیان مختلف ظهور می کند و پرسش از وجود «واحدهای معنایی» مشترک در این انگاره، مسئله اصلی پژوهش های تطبیقی در حوزه موعودگرایی است. این مقاله با روش پدیدارشناسی توصیفی-تفسیری و با هدف شناسایی و تحلیل تطبیقی واحدهای معنایی سازنده انگاره منجی در شش دین بزرگ جهان (یهودیت، مسیحیت، اسلام، زرتشتی، هندوئیسم و بودائیسم) تدوین شده است. داده ها از طریق مطالعه اسنادی متون مقدس این ادیان شامل کتاب مقدس (عهد عتیق و عهد جدید) ، قرآن کریم، اوستا، پوراناها و کانون پالی گردآوری و با روش تحلیل مضمون، مورد بررسی قرار گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که انگاره منجی در این ادیان از چهار خوشه معنایی اصلی تشکیل شده است: خوشه «تبارشناسی» (ویژگی های نسب و منشا منجی)، خوشه «نشانه شناسی» (علائم و شرایط ظهور)، خوشه «کارکردشناسی» (اهداف قیام و رسالت منجی)، و خوشه «فرجام شناسی» (سرنوشت نهایی جهان). میزان هم پوشانی این خوشه ها در ادیان ابراهیمی به مراتب بیشتر از ادیان شرقی است، اما یک «الگوی جهانی حداقلی» در همه ادیان قابل شناسایی است. این پژوهش نتیجه می گیرد که اگرچه بر اساس روش پدیدارشناسی نمی توان درباره «وحدت مصداقی» منجیان داوری کرد، اما وجود «وحدت ساختاری» در این انگاره، تایید می شود.

کلیدواژه ها: منجی موعود، پدیدارشناسی دین، مطالعه تطبیقی ادیان، ماشیح، پاروسیا، امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشرف)، سوشیانت، کالکی، میتریا

۱. مقدمه (بیان مسئله و پرسش اصلی)

باور به ظهور منجی آخرالزمان یکی از مشترکات بنیادین ادیان الهی و غیرالهی است که ریشه در فطرت مشترک بشری و انزجار از ظلم و اشتیاق به عدالت دارد. این باور که در اصطلاح «موعودگرایی» یا «مسیانیسم» نامیده می شود، از اصول مسلم اعتقادی ادیان ابراهیمی و غیرابراهیمی به شمار می رود [۲]. در اسلام شیعی، این منجی امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از نسل پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) است که در آخرالزمان قیام کرده و زمین را پر از عدل و داد خواهد نمود [۳].

انگاره «منجی موعود» به عنوان یک «تیپ آرمانی» (Ideal Type) در متون مقدس ادیان مختلف ظاهر می شود. پرسش اصلی که این پژوهش در پی پاسخ به آن است، عبارت است از: واحدهای معنایی سازنده انگاره منجی در هر دین کدامند و میزان هم پوشانی این واحدها در میان ادیان مختلف چقدر است؟ به عبارت دیگر، آیا می توان از یک «الگوی جهانی» (Universal Pattern) در موعودگرایی سخن گفت و اگر چنین الگوی مشترکی وجود دارد، چه تبیینی می توان برای آن ارائه داد؟

۲. روش تحقیق (متافیزیک پژوهش)

این پژوهش از نوع بنیادی-نظری با رویکرد تطبیقی است. روش تحلیل، «پدیدارشناسی توصیفی-تفسیری» با الهام از روش ون مانن می باشد که در آن، پدیده های دینی فارغ از داوری درباره حقیقت یا مصداق خارجی آنها، صرفا به مثابه «پدیده» مورد مطالعه قرار می گیرند. ابزار گردآوری داده ها، مطالعه اسنادی (کتابخانه ای) و مراجعه به متون مقدس اصلی ادیان است. مراحل تحلیل عبارت است از: شناسایی «واحدهای معنایی» (Thematic Units) از متون مقدس، سپس مقایسه و دسته بندی آنها در «خوشه های معنایی» (Clusters).

۳. مبانی نظری پژوهش

۳-۱. مفهوم شناسی: موعود، منجی، آخرالزمان و قیامت

«موعود» به معنای وعده داده شده و «منجی» به معنای نجات بخش است. در اصطلاح دینی، موعودگرایی به اعتقاد به ظهور نجات دهنده ای اطلاق می شود که به عنوان ناجی یا آزادی بخش گروهی از مردم عمل می کند و سرانجام جهان را به خوشبختی و آسایش می رساند [۲]. «آخرالزمان» (Eschaton) به دوره پایانی تاریخ و «قیامت» به رستاخیز نهایی و داوری اعمال اشاره دارد.

۳-۲. پدیدارشناسی دین: مطالعه پدیده های دینی بدون پیش داوری

پدیدارشناسی دین، رویکردی است که توسط گرت ون در لیو، میرچا الیاده و دیگران توسعه یافته و بر مطالعه «پدیده»های دینی فارغ از پیش داوری های الهیاتی تاکید دارد. در این رویکرد، پژوهشگر به توصیف و تحلیل آنچه در تجربه دینی ظهور می یابد می پردازد، بدون آنکه درباره «حقیقت» یا «مصداق خارجی» آن داوری کند.

۳-۳. نظریه کهن الگوهای یونگ: اشتراکات در ناخودآگاه جمعی

کارل گوستاو یونگ، روان شناس سوئیسی، نظریه «ناخودآگاه جمعی» و «کهن الگوها» (Archetypes) را مطرح کرد. بر اساس این نظریه، برخی تصاویر و مفاهیم بنیادین در ناخودآگاه تمامی انسان ها مشترک است و در اسطوره ها، ادیان و رویاها ظهور می یابد. کهن الگوی «نجات بخش» یا «قهرمان» می تواند تبیینی برای اشتراک انگاره منجی در ادیان مختلف باشد.

۳-۴. نظریه ادیان ابراهیمی: اشتراک در منشا وحیانی

تبیین دیگر برای اشتراکات ادیان در انگاره منجی، نظریه «وحدت منشا» است که بر اساس آن، همه ادیان الهی از یک منبع واحد سرچشمه گرفته اند و آموزه های اصلی آنها، از جمله موعودگرایی، ریشه در وحی الهی دارد. قرآن کریم بر این وحدت تاکید کرده است: «شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا والذی اوحینا الیک» (شوری: ۱۳). این نظریه صرفا به عنوان یکی از فرضیه های تبیینی در مقاله مطرح می شود.

۴. یافته های پژوهش (واحدهای معنایی)

۴-۱. ادیان ابراهیمی

۴-۱-۱. یهودیت: ماشیح (מָשִׁיחַ)

تبارشناسی ماشیح

در منابع یهودی، ماشیح از نسل حضرت داوود (علیه السلام) خواهد بود. در سفر پیدایش آمده است:

متن عبری:
«לֹא יָסוּר שֵׁבֶט מִיהוּדָה וּמְחֹקֵק מִבֵּין רַגְלָיו עַד כִּי יָבֹא שִׁילֹה וְלוֹ יִקְּהַת עַמִּים»

ترجمه فارسی:
«عصای تادیب از یهودا دور نخواهد شد و نه فرمانفرمایی از میان پای های وی، تا شیلو بیاید و مر او را اطاعت امتها خواهد بود.» (پیدایش، ۴۹:۱۰) [۱]

در مزامیر داوود نیز ویژگی های حکومت او چنین توصیف شده است:

متن عبری:
«יִפְרַח־בְּיָמָיו צַדִּיק וְרֹב שָׁלוֹם עַד־בְּלִי יָרֵחַ׃ וְיֵרְדְּ מִיָּם עַד־יָם וּמִנָּהָר עַד־אַפְסֵי־אָרֶץ»

ترجمه فارسی:
«در زمان او صالحان خواهند شکفت و وفور سلامتی خواهد بود مادامی که ماه نیست نگردد. او حکمرانی خواهد کرد از دریا تا دریا و از نهر تا اقصای جهان.» (مزمور ۷۲: ۷-۸) [۱]

نشانه های ظهور

در منابع یهودی، پیش از ظهور ماشیح دوره ای از آشفتگی و فساد در جهان رخ می دهد. در تلمود بابلی آمده است:

متن عبری:
«אֵין בֵּין הָעוֹלָם הַזֶּה לִימוֹת הַמָּשִׁיחַ אֶלָּא שִׁעְבּוּד מַלְכֻיּוֹת בִּלְבַד»

ترجمه فارسی:
«میان این جهان و ایام ماشیح، جز به بردگی رفتن در برابر حکومت ها تفاوتی نیست.» (تلمود بابلی، سانحدرین ۹۱ ب) [۱]

هدف نهایی

پس از ظهور، یهودیان پراکنده در سراسر جهان گرد آورده شده و به سرزمین اسرائیل بازمی گردند و معبد اورشلیم بازسازی می شود. در گنجینه ای از تلمود، ویژگی های جهان پس از ظهور چنین توصیف شده است: جهان به نور او روشن می شود، آب حیات از اورشلیم جاری گشته و بیماران را شفا می دهد، درختان هر ماه میوه خواهند آورد، تمام شهرهای ویران آباد می شوند، صلح جاویدان در سراسر طبیعت حکمفرما می شود، گریه و شیون و مرگ دیگر وجود نخواهد داشت [۱].

۴-۱-۲. مسیحیت: بازگشت عیسی مسیح (Παρουσία)

تبارشناسی و ماهیت منجی

در مسیحیت، عیسی مسیح (علیه السلام) که به اعتقاد مسیحیان مصلوب شده و به آسمان عروج کرده است، در پایان تاریخ با قدرت و جلال بازخواهد گشت. بر اساس اعتقادنامه نیقیه (۳۲۵ میلادی):

متن یونانی:
«Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν... ὃς ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς καθήμενος, πάλιν ἔρχεται μετὰ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς»

ترجمه فارسی:
«و به یک خداوند عیسی مسیح ایمان داریم... که به دست راست پدر نشسته و دوباره با جلال خواهد آمد تا زندگان و مردگان را داوری کند.» [۱]

نشانه های ظهور (پاروسیا)

در اناجیل، نشانه های متعددی برای بازگشت مسیح ذکر شده است. در انجیل متی، باب ۲۴ آمده است:

متن یونانی:
«τότε φανήσεται τὸ σημεῖον τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου ἐν οὐρανῷ, καὶ τότε κόψονται πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς καὶ ὄψονται τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης πολλῆς»

ترجمه فارسی (بر اساس ترجمه معاصر):
«آنگاه علامت پسر انسان در آسمان ظاهر خواهد شد و تمام قبایل زمین سینه می زنند و پسر انسان را می بینند که بر ابرهای آسمان با قدرت و جلال عظیم می آید.» (متی ۲۴: ۳۰) [۳]

در ادامه این باب، نشانه های دیگری نیز ذکر شده است:

متن یونانی:
«ἀκούειν πολέμους καὶ ἀκοὰς πολέμων... ἐγερθήσεται γὰρ ἔθνος ἐπὶ ἔθνος καὶ βασιλεία ἐπὶ βασιλείαν καὶ ἔσονται λιμοὶ καὶ σεισμοὶ κατὰ τόπους»

ترجمه فارسی:
«خبر جنگ ها و شایعات جنگ را خواهید شنید... زیرا قومی بر ضد قوم دیگر و سلطنتی بر ضد سلطنتی دیگر قیام خواهند کرد و در جاهای مختلف قحطی ها و زلزله ها پدید خواهد آمد.» (متی ۲۴: ۶-۷) [۱۰]

همچنین در مورد ظهور دجال (ضد مسیح) هشدار داده شده است:

متن یونانی:
«ἐγερθήσονται γὰρ ψευδόχριστοι καὶ ψευδοπροφῆται καὶ δώσουσιν σημεῖα μεγάλα καὶ τέρατα»

ترجمه فارسی:
«زیرا مسیحان دروغین و پیامبران دروغین ظهور خواهند کرد و نشانه ها و معجزات عظیم به ظهور خواهند آورد.» (متی ۲۴: ۲۴) [۳]

هدف نهایی

هدف از بازگشت مسیح، داوری نهایی، نجات مومنان و برقراری ملکوت خدا بر زمین است. در رساله دوم پطرس آمده است:

متن یونانی:
«καινοὺς δὲ οὐρανοὺς καὶ γῆν καινὴν κατὰ τὸ ἐπάγγελμα αὐτοῦ προσδοκῶμεν, ἐν οἷς δικαιοσύνη κατοικεῖ»

ترجمه فارسی:
«و به حسب وعده او، انتظار آسمان های جدید و زمین جدید را داریم که در آنها عدالت ساکن است.» (دوم پطرس ۳: ۱۳)

۴-۱-۳. اسلام (اهل سنت): مهدی (علیه السلام)

تبارشناسی مهدی در منابع اهل سنت

در منابع حدیثی اهل سنت، مهدی (علیه السلام) از نسل پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) معرفی شده است. در سنن ابی داوود آمده است:

متن عربی:
«عن ابی سعید الخدری قال: قال رسول الله صلی الله علیه وسلم: المهدی منی، اجلی الجبهه، اقنی الانف، یملا الارض قسطا وعدلا کما ملئت جورا وظلما»

ترجمه فارسی:
«ابوسعید خدری روایت می کند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: مهدی از من است، پیشانی بلند و بینی کشیده دارد، زمین را پر از قسط و عدل می کند، همان گونه که پر از جور و ظلم شده باشد.» [۲]

در مسند احمد بن حنبل نیز آمده است:

متن عربی:
«لو لم یبق من الدنیا الا یوم لطول الله ذلک الیوم حتی یبعث فیه رجلا منی او من اهل بیتی یواطئ اسمه اسمی، یملا الارض قسطا وعدلا کما ملئت جورا وظلما»

ترجمه فارسی:
«اگر از دنیا جز یک روز باقی نماند، خداوند آن روز را طولانی می کند تا مردی از من یا از اهل بیت من را مبعوث کند که نامش همنام من است و زمین را پر از قسط و عدل کند، همان گونه که پر از ظلم و جور شده باشد.» [۲]

نشانه های ظهور

در منابع اهل سنت، پیش از ظهور مهدی (علیه السلام) زمین پر از ظلم و جور می شود. همچنین بر نزول حضرت عیسی (علیه السلام) در کنار ایشان تاکید شده است. ابن کثیر در البدایه و النهایه می گوید: «مهدی، در آخرالزمان می آید و زمین را پر از عدل و قسط می کند، همان گونه که پر از جور و ظلم شده است» [۲].

۴-۱-۴. اسلام (تشیع): امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

تبارشناسی و جایگاه امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

در باور شیعه دوازده امامی، امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) دوازدهمین امام از امامان معصوم و فرزند امام حسن عسکری (علیه السلام) است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است:

متن عربی:
«من انکر القائم من ولدی فقد انکرنی»

ترجمه فارسی:
«هر کس قائم از فرزندان مرا انکار کند، به راستی که مرا انکار کرده است.» [۴]

آیات قرآن در تفسیر مهدویت (علیه السلام)

در تفاسیر شیعه، آیات متعددی از قرآن کریم به امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تفسیر شده است. از جمله:

سوره انبیاء، آیه ۱۰۵:

متن عربی:
«ولقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر ان الارض یرثها عبادی الصالحون»

ترجمه فارسی (فولادوند):
«و در حقیقت در زبور پس از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد.» [۸]

در تفسیر این آیه از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که منظور از صالحان، یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در آخرالزمان هستند [۱]. در تفسیر قمی نیز آمده است که مراد اصحاب حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می باشند [۱].

سوره قصص، آیه ۵:

متن عربی:
«ونرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض ونجعلهم ائمه ونجعلهم الوارثین»

ترجمه فارسی:
«و خواستیم بر کسانی که در آن سرزمین فرو دست شده بودند منت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] گردانیم و ایشان را وارث [زمین] کنیم.» [۶]

سوره نور، آیه ۵۵:

متن عربی:
«وعد الله الذین آمنوا منکم وعملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض...»

ترجمه فارسی:
«خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، وعده داده است که حتما آنان را در این سرزمین جانشین [خود] قرار دهد...» [۶]

نشانه های ظهور در منابع شیعی

در منابع شیعی، پنج نشانه حتمی برای ظهور ذکر شده است. در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) آمده است:

متن عربی:
«قبل قیام القائم خمس علامات محتومات: الیمانی والسفیانی والصیحه وقتل النفس الزکیه والخسف بالبیداء»

ترجمه فارسی:
«پیش از قیام قائم پنج نشانه حتمی است: یمانی، سفیانی، صیحه آسمانی، کشته شدن نفس زکیه و فرو رفتن زمین در بیداء.» [۳]

در اصول کافی از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است:

متن عربی:
«یقوم القائم بامر جدید وکتاب جدید وقضاء جدید علی العرب شدید، لیس شانه الا السیف لا یستتیب احدا ولا تاخذه فی الله لومه لائم»

ترجمه فارسی:
«قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به کاری نو و کتابی نو و داوری ای نو قیام می کند که بر عرب سخت خواهد آمد. کار او جز شمشیر نیست و از کسی درخواست توبه نمی کند و در راه خدا از سرزنش هیچ ملامت گری نمی هراسد.» [۳]

۴-۲. ادیان شرقی

۴-۲-۱. دین زرتشتی: سوشیانت (𐬯𐬀𐬊𐬳𐬌𐬌𐬀𐬧𐬝)

تبارشناسی سوشیانت

واژه «سوشیانت» (𐬯𐬀𐬊𐬳𐬌𐬌𐬀𐬧𐬝) از ریشه «سو» به معنی سودمند است و در اوستا به صورت «سئوشیانت» (Saoshyant) آمده است. این واژه به معنی «سودرسان» یا «رهایی بخش» است [۶]. بر اساس منابع زرتشتی، نطفه زرتشت در دریاچه کیانسه (هامون) محفوظ می ماند و دوشیزه ای به نام «اردت فذری» از آن باردار شده و سوشیانت را به دنیا می آورد [۶].

در زامیاد یشت آمده است:

متن اوستایی:
«𐬞𐬆𐬭𐬆𐬯𐬁𐬝𐬀 𐬨𐬈 𐬫𐬀𐬙𐬁 𐬀𐬢𐬵𐬀𐬝𐬀𐬎𐬎𐬀 𐬞𐬀𐬊𐬭𐬎𐬌𐬌𐬋 𐬁𐬀𐬝 𐬘𐬌𐬘𐬌𐬱𐬀𐬧𐬙𐬋 𐬯𐬀𐬊𐬳𐬌𐬌𐬀𐬧𐬙𐬋»

ترجمه فارسی:
«فر کیانی نیرومند را می ستاییم... هنگامی که استوت ارته (سوشیانت) پدید می آید.» [۴]

در زامیاد یشت، کرده چهاردهم، توصیف کاملی از سوشیانت آمده است:

ترجمه فارسی از متن اوستایی:
«فر کیانی نیرومند را می ستاییم... هنگامی که استوت ارته پدید می آید... فری که اهورامزدا بدان سوشیانت و همراهانشان را پدید آورد تا آنان جهانی نو بنیان کنند، جهانی پرصلح، همیشه تازه و جوان که پیری و بیماری و فساد در آن راه نباشد.» [۴]

نشانه های ظهور

در منابع زرتشتی، پیش از ظهور سوشیانت، «دیو آشموغ» که نمادی از شرک و گمراهی و دروغ است بر جهان مسلط می شود. سوشیانت با کمک یاران خود به نبرد با اهریمن می شتابد و پنج بار یشت می کند که در هر یشت، یک پنجم اهریمنان نابود می شوند [۶].

هدف نهایی

پس از ظهور سوشیانت، همه مردم دیندار خواهند بود و دوستی و مهربانی را پیشه خود می سازند. مردم گوسفندکشی و گوشتخواری را کنار می گذارند، نیروی آز کم می گردد، برکت زیاد می شود و گرسنگی از بین می رود. در زمان او سال ها ۳۶۵ روزه خواهند بود و کبیسه ندارند. پس از آنکه سوشیانت جهان را از نو کند، فرشگرد (رستاخیز) انجام خواهد شد [۶].

در گاهان (یسنا ۴۳ بند ۳) آمده است:

ترجمه فارسی از متن اوستایی:
«کی مزدا سپیده رخشان پیروزی جهان را برخواهد گرفت؟ کی رخشندگی آفتاب دین همه جا را تابان خواهد ساخت؟ کی سوشیانتها فراوانی و زیادگی خواهند یافت تا از پرتو کار و کردارشان، دین گسترده شود.» [۶]

۴-۲-۲. دین هندو: کالکی (कल्कि)

تبارشناسی کالکی

کالکی دهمین و آخرین «اوتاره» (تجسم) خدای ویشنو است که در پایان عصر ظلمت (کالی یوگه) ظهور خواهد کرد. واژه کالکی از ریشه «کالکا» (kalka) به معنای «کثافت» و «پلیدی» گرفته شده و به معنای «نابودکننده پلیدی» است [۳].

در ویشنو پورانه آمده است:

متن سانسکریت:
«कल्किं विष्णुयशः पुत्रं शम्भलग्रामसम्भवम्। धनुष्पाणिं रथारूढं म्लेच्छानामन्तकृत्परम्॥»

ترجمه فارسی:
«کالکی پسر ویشنویاسا، در روستای شامبالا زاده می شود. او مسلح به کمان، سوار بر ارابه، نابودکننده نهایی مچچ ها (بیگانگان) خواهد بود.» [۳]

در بهاگواتا پورانه نیز آمده است:

متن سانسکریت:
«ततः कल्किः प्रादुर्भविष्यति विष्णुयशसो ग्रामे शम्भलाख्ये ब्राह्मणस्य प्रधानस्य गृहे। स चाश्वेन देवदत्तेन सहितः शस्त्रपाणिरष्टाभिर्महाबलैर्गुणैरुपेतो म्लेच्छान्निहन्ति»

ترجمه فارسی:
«آنگاه کالکی در روستای شامبالا، در خانه برهمنی برجسته به نام ویشنویاسا ظهور می کند. او همراه با اسبش دودته و مسلح به شمشیر، با هشت قدرت عرفانی، مچچ ها را نابود می کند.» [۳]

نشانه های ظهور (کالی یوگه)

در ویشنو پورانه، ویژگی های عصر ظهور کالکی چنین توصیف شده است:

ترجمه فارسی از متن سانسکریت:
«فساد بر همه چیز حکمفرما خواهد شد، دولت و ثروت تنها معیار ارزش و مقام، شهوت یگانه پیوند میان زن و مرد، دروغ تنها راه موفقیت در امور دنیوی محسوب خواهد شد. نظام طبقاتی متلاشی شده و دستورات و احکام ودایی را کسی دیگر رعایت نخواهد کرد...» [۷]

در این دوران، پادشاهان از ارواح پست و خشن خواهند بود، بر زنان و کودکان ستم روا می دارند، ثروت تنها منبع ایثار، شهوت تنها پیوند اتحاد و دروغ تنها وسیله بقا خواهد شد [۷].

هدف نهایی

با ظهور کالکی، دوره جدیدی از راستی و درستی (ساتایوگا) آغاز می شود. او خود به مدت ۱۰۰۰ سال حکومت خواهد کرد و جهان را به سمت حکومت خدایان هدایت خواهد کرد. این دوره طلایی، ۱,۷۲۸,۰۰۰ سال طول خواهد کشید [۳].

۴-۲-۳. دین بودایی: میتریا (मैत्रेय)

تبارشناسی میتریا

میتریا (Maitreya) در زبان سانسکریت به معنای «مهربان» است. در آیین بودا، او بوداسفی (بودای آینده) است که پس از بودای تاریخی (گوتاما بودا) ظهور خواهد کرد و جانشین او خواهد شد [۲]. در نمادنگاری بودایی، میتریا را به هیات مردی نشسته که آماده برخاستن است، نمایش می دهند تا نمادی باشد از آمادگی وی برای قیام در آینده [۳].

در کانون پالی (سوره چکه وتی سیهه ناده) آمده است:

متن پالی:
«Aparimeyye ito kappe, ayam loke bhavissati; Sammāsambuddho loke, metteyyo nāma nāmato»

ترجمه فارسی:
«در کالپایی (دوره ای) غیرقابل شمارش از این به بعد، در جهان، بودای کامل الوصفی به نام میتریا ظهور خواهد کرد.» [۳]

در میتریا ویاکرن (سوترای پیشگویی میتریا) نیز آمده است:

متن سانسکریت:
«तदा मैत्रेयः संबुद्धः सद्धर्मं देशयिष्यति। अनेकानि प्राणिसहस्राणि संसारदुःखात् परिमोचयिष्यति»

ترجمه فارسی:
«آنگاه میتریا، بودای کامل، دارمای ناب را تعلیم خواهد داد و هزاران موجود زنده را از رنج چرخه تولد و مرگ رهایی خواهد بخشید.» [۳]

هدف نهایی

در زمان ظهور میتریا، عمر انسان ها به ۸۴٬۰۰۰ سال می رسد و همه انسان ها به روشن بینی نائل می شوند. او دارمای ناب را آموزش می دهد و تمام موجودات زنده را از رنج رهایی می بخشد [۳].

۵. تحلیل تطبیقی (خوشه بندی معنایی)

۵-۱. خوشه «تبارشناسی»: نسب و منشا منجی

در تمام ادیان بررسی شده، منجی از یک نسب مقدس و الهی برخوردار است. در یهودیت، ماشیح از نسل حضرت داوود (علیه السلام) است. در مسیحیت، عیسی مسیح (علیه السلام) پسر خدا (در مفهوم خاص خود) خوانده می شود. در اسلام (شیعه و سنی)، مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از نسل پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت اوست. در زرتشتی، سوشیانت از نطفه زرتشت و از مادری باکره به نام اردت فذری زاده می شود. در هندو، کالکی از نسل ویشنویاسا در خاندانی برهمنی ظهور می کند. در بودایی، میتریا جانشین بودای تاریخی است.

این اشتراک نشان می دهد که منجی در همه این سنت ها یک انسان عادی نیست، بلکه ریشه در یک تبار مقدس و الهی دارد. با این حال، تفاوت مهم در ماهیت منجی قابل توجه است: در ادیان ابراهیمی، منجی یک انسان برگزیده از سوی خداست، در حالی که در هندو، کالکی یک «اوتاره» (تجسم خدا) است و در مسیحیت، عیسی مسیح دارای ماهیت الهی-انسانی است.

۵-۲. خوشه «نشانه شناسی»: علائم و شرایط ظهور

همه ادیان از دوره ای از فساد گسترده، جنگ ها، انحطاط اخلاقی و ناامیدی عمومی پیش از ظهور منجی سخن گفته اند. در یهودیت، پیش از ماشیح رنج و فساد وجود دارد. در مسیحیت، ظهور دجال، جنگ ها و زلزله ها از نشانه هاست. در اسلام، زمین پر از ظلم و جور می شود و نشانه های حتمی مانند خروج سفیانی و یمانی ذکر شده است. در زرتشتی، دیو آشموغ بر جهان مسلط می شود. در هندو، در عصر کالی یوگه، فساد بر همه چیز حکمفرما می شود.

در انجیل متی، نشانه های طبیعی نیز ذکر شده است:

ترجمه فارسی:
«قوم ها و ممالک جهان با یکدیگر به ستیز برخواهند خاست. در جای های مختلف، قحطی و زمین لرزه روی خواهد داد.» (متی ۲۴: ۷) [۱۰]

این اشتراک نشان دهنده این است که ظهور منجی با یک «بحران جهانی» و «انحطاط اخلاقی» پیش از آن همراه است.

۵-۳. خوشه «کارکردشناسی»: اهداف قیام و رسالت منجی

مهم ترین و برجسته ترین وجه مشترک، هدف نهایی منجی یعنی برقراری عدالت و صلح جهانی است. در یهودیت، ماشیح صلح جاویدان و عدالت جهانی برقرار می کند. در مسیحیت، عیسی برای داوری عادلانه و نجات مومنان بازمی گردد. در اسلام، مهدی (علیه السلام) زمین را پر از عدل و قسط می کند. در زرتشتی، سوشیانت جهان را پر از عدل و داد کرده و نظم نوینی برپا می کند. در هندو، کالکی بدکاران را نابود کرده و عصر جدیدی از راستی و درستی آغاز می کند. در بودایی، میتریا همه انسان ها را نجات داده و به روشن بینی می رساند.

۵-۴. خوشه «فرجام شناسی»: سرنوشت نهایی جهان

تمامی این روایات به پیروزی نهایی نیروهای خیر و برقراری صلح و آرامش ابدی بشارت داده اند. در یهودیت، مرگ و اندوه از بین می رود. در مسیحیت، حیات جاودان برای مومنان محقق می شود. در اسلام، حکومت عدل جهانی برقرار می شود. در زرتشتی، فرشگرد (رستاخیز) انجام شده و جهان جاودان می شود. در هندو، دوره طلایی (ساتایوگا) آغاز می شود. در بودایی، همه موجودات از رنج چرخه تولد و مرگ رهایی می یابند.

۶. بحث (تفسیر یافته ها)

۶-۱. تحلیل هم پوشانی خوشه ها

یافته های پژوهش نشان می دهد که میزان هم پوشانی واحدهای معنایی در ادیان ابراهیمی به مراتب بیشتر از ادیان شرقی است. این امر می تواند ناشی از اشتراک در منشا تاریخی این ادیان و تاثیر و تاثر آنها از یکدیگر باشد. با این حال، یک «الگوی جهانی حداقلی» در همه ادیان قابل شناسایی است که شامل چهار مولفه اصلی است: منجی دارای نسبتی الهی است، ظهور او پس از دوره ای از فساد جهانی رخ می دهد، هدف او برقراری عدالت و صلح است، و سرانجام جهان به پیروزی نهایی خیر بر شر منتهی می شود.

۶-۲. واکاوی ریشه های اشتراک

تبیین روان شناختی (کهن الگویی): بر اساس نظریه یونگ، کهن الگوی «نجات بخش» یا «قهرمان» در ناخودآگاه جمعی تمامی انسان ها وجود دارد و در اسطوره ها و باورهای دینی ظهور می یابد. این تبیین می تواند بخشی از اشتراکات را توضیح دهد.

تبیین تاریخی-ادیانی: تعاملات فرهنگی و تاریخی میان ادیان، به ویژه در طول جاده ابریشم، ممکن است به انتقال و تاثیرپذیری مفاهیم موعودگرایانه انجامیده باشد. برای مثال، شباهت های میان سوشیانت زرتشتی و مهدی موعود (علیه السلام) در اسلام قابل تامل است.

تبیین الهیاتی (وحدت منشا): بر اساس آموزه های قرآن کریم، همه ادیان الهی از یک منبع واحد سرچشمه گرفته اند و پیامبران مژده دهندگان و بیم دهندگانی هستند که مردم را به سوی خدا دعوت می کنند. از این منظر، اشتراک در آموزه منجی می تواند نشانه ای از وحدت منشا الهی ادیان باشد. قرآن کریم می فرماید: «ان هذه امتکم امه واحده وانا ربکم فاعبدون» (انبیاء: ۹۲).

۷. نتیجه گیری

پژوهش حاضر با بررسی تطبیقی انگاره منجی در شش دین بزرگ جهان نشان داد که این انگاره از واحدهای معنایی مشترکی تشکیل شده است که در چهار خوشه اصلی قابل دسته بندی هستند: تبارشناسی، نشانه شناسی، کارکردشناسی و فرجام شناسی. میزان هم پوشانی این واحدها در ادیان ابراهیمی به مراتب بیشتر از ادیان شرقی است، اما یک «الگوی جهانی حداقلی» در همه ادیان قابل شناسایی است.

بر اساس روش پدیدارشناسی که در این پژوهش به کار گرفته شد، ما صرفا به توصیف و تحلیل «پدیده» در متون مقدس پرداخته ایم و درباره «حقیقت» یا «مصداق خارجی» این پدیده ها داوری نمی کنیم. «وحدت مصداقی» منجیان یک مسئله الهیاتی است که خارج از حوزه روش شناسی این پژوهش قرار دارد. آنچه این پژوهش تایید می کند، وجود «وحدت ساختاری» یا «وحدت معنایی» در انگاره منجی در میان ادیان مختلف است.

این هم گرایی در آموزه منجی، صرف نظر از بحث های الهیاتی درباره مصداق، می تواند زمینه ساز گفتگوی موثر میان ادیانی و همزیستی مسالمت آمیز پیروان ادیان مختلف باشد. اگر پیروان ادیان بدانند که همگی در انتظار جهانی سرشار از عدالت و صلح هستند و همگی به پیروزی نهایی خیر بر شر باور دارند، بسیاری از تنش ها و سوءتفاهم ها کاهش می یابد.

۸. محدودیت ها و پیشنهادات

محدودیت های پژوهش: عدم دسترسی به تمام متون اصلی به زبان اصلی، محدودیت در تعداد ادیان بررسی شده (بررسی شش دین)، و عدم امکان بررسی تحول تاریخی مفهوم منجی در هر دین.

پیشنهادات:
۱. انجام پژوهش های میدانی درباره باورهای موعودگرایانه در جوامع معاصر
۲. بررسی تطبیقی جنبش های اجتماعی مبتنی بر موعودگرایی
۳. مطالعه تطبیقی نمادشناسی منجی در هنر و آیین های دینی
۴. بررسی تاثیر باور به منجی بر سلامت روان و امید اجتماعی

منابع: 

کتب مقدس و منابع اصلی ادیان

[۱] کتاب مقدس (عهد عتیق و عهد جدید) . ترجمه قدیم. تهران: انتشارات ایلام.

[۲] قرآن کریم. ترجمه محمدمهدی فولادوند. تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.

[۳] اوستا. گزارش و پژوهش ابراهیم پورداوود. تهران: انتشارات اساطیر.

[۴] زامیادیشت. در: یشتها، گزارش ابراهیم پورداوود.

[۵] ویشنو پورانا. متن سانسکریت با ترجمه انگلیسی.

[۶] بهاگواتا پورانا. متن سانسکریت با ترجمه انگلیسی.

[۷] کانون پالی. متن پالی با ترجمه انگلیسی.

منابع حدیثی و تفسیری اسلامی

[۸] کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۵). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

[۹] مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: موسسه الوفاء.

[۱۰] طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو.

[۱۱] طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

[۱۲] مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

[۱۳] قمی، علی بن ابراهیم. (۱۳۶۷). تفسیر القمی. قم: موسسه دارالکتاب.

منابع تحقیقاتی

[۱۴] موسوی گیلانی، سیدجعفر. (۱۴۰۰). بررسی تطبیقی نشانه های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت. دوفصلنامه مطالعات تطبیقی قرآن پژوهی، شماره ۱۲.

[۱۵] عنایت اللهی، محمدهادی؛ خرمی، مرتضی؛ حسینی، سیده فاطمه. (۱۳۹۸). موعودگرایی در قرآن و عهدین. فصلنامه علمی-ترویجی مطالعات اسلامی، شماره ۱۲۹۶.

[۱۶] خزائلی، محمد. (۱۳۷۱). اعلام قرآن. تهران: انتشارات امیرکبیر.

[۱۷] مستر هاکس. (۱۳۷۷). قاموس کتاب مقدس. تهران: انتشارات اساطیر.

[۱۸] تفضلی، احمد. (۱۳۷۶). تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن.

[۱۹] شاله، فلیسین. (۱۳۶۸). تاریخ ادیان بزرگ. ترجمه منوچر خدایار محبی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.