گزارشی از کتاب «حسن الافاده فی بیان حقیقه الشرک و مفهوم العباده»

توجه: متن ذیل گزارشی از کتاب نویسنده ی وهابی است که مطالب آن مخالف با مذهب حقه شیعه است.

این اثر با تحلیل لغوی و شرعی مفهوم «عبادت» نشان می دهد که حقیقت عبادت در لغت عرب بر «غایت خضوع، تذلل و انقیاد» دلالت دارد و این معنا، در کاربرد شرعی نیز تثبیت شده است. عبادت در شریعت، حقی انحصاری برای خداوند است که متضمن نهایت خضوع همراه با محبت و طاعت بوده و هرگونه صرف آن برای غیر خدا، باطل و شرک آلود تلقی می شود. اختلاف تعابیر علمای لغت، مفسران و متکلمان در تعریف عبادت، اختلاف در اعتبار و زاویه تحلیل است نه تعارض مفهومی؛ ازاین رو، تفکیک میان «عبادت مطلق» (هرگونه خضوع و تعظیم) و «عبادت ماموربه شرعی» (خضوع خالص برای خدا مطابق وحی)، و نیز تفکیک میان «فعل عبادت» (حالت نفسانی خضوع و محبت) و «مصادیق عبادت» (افعال ظاهری مانند نماز، دعا و ذبح)، کلید فهم دقیق اطلاق های قرآنی و کلامی در باب عبادت و شرک است.

در تبیین مفهوم «الاله»، اثر نشان می دهد که از منظر لغوی و شرعی، «اله» به معنای «معبود» است، اعم از معبود بحق یا باطل، و اختصاص لفظ «الله» به معبود بحق، ناظر به استحقاق واقعی عبادت است. بر این اساس، معنای صحیح «لا اله الا الله» نفی هر معبود به ناحق و اثبات عبادت خالص برای خداوند یگانه است، نه نفی وجود خارجی معبودهای باطل. تحلیل قرآنی نشان می دهد که شرک مشرکان عمدتا در «ساحت عبادت و اطاعت» تحقق یافته است، نه در اعتقاد به ربوبیت؛ زیرا آنان غالبا به خالقیت، رازقیت و تدبیر انحصاری خداوند اقرار داشتند، اما به انگیزه هایی چون شفاعت، تقرب، عزت اجتماعی یا تقلید از نیاکان، اعمال عبادی را برای غیر خدا انجام می دادند. ازاین رو، شرک در قرآن به عنوان کنشی عملی تعریف می شود که با صرف خضوع تعبدی برای غیر خدا محقق می گردد، حتی اگر با اعتقاد صریح به ربوبیت یا تاثیر مستقل معبود همراه نباشد.

نتیجه کلان اثر آن است که محور دعوت همه پیامبران و جوهره تمام کتب آسمانی، «توحید در عبادت و الوهیت» بوده است، نه صرف توحید در ربوبیت؛ زیرا محل نزاع تاریخی میان پیامبران و اقوامشان، اختصاص عبادت به خدا بوده است. بر این مبنا، تقیید شرک عبادی به «اعتقاد خاص به نفع و ضرر یا تاثیر مستقل معبود» مردود دانسته می شود؛ چراکه نه در زبان عربی، نه در نصوص شرعی و نه در واقعیت تاریخی مشرکان چنین قیدی وجود ندارد. عبادت غیر خدا به سبب دلالت ذاتی آن بر استحقاق تعظیم و تسویه مخلوق با خالق در حوزه عبادت، مصداق شرک است. در جمع بندی نهایی، اثر شرک را «تسویه مخلوق با خالق در عبادت و طاعت» تعریف می کند و نشان می دهد که این تسویه، هرچند لزوما به ربوبیت تکوینی سرایت نمی کند، اما برای تحقق شرک کفایت می نماید و اساسا منطق قرآنی توحید و شرک بر همین مبنا استوار است.