تاب آوری ایران و تبدیل تهدید به فرصت در شرایط کنونی جهان

# تاب آوری ایران و تبدیل تهدید به فرصت در شرایط کنونی جهان

**نویسنده: مصیب رزاقپور** 

دانشجوی دکتری علوم سیاسی_مسائل ایران 

در دنیای پرتلاطم سال ۲۰۲۶، جایی که تنش های ژئوپلیتیکی، بحران های زیست محیطی و تحولات فناورانه به طور همزمان جوامع را تحت تاثیر قرار می دهند، مفهوم تاب آوری ملی بیش از پیش اهمیت یافته است. ایران، به عنوان کشوری با تاریخ غنی و موقعیت استراتژیک، همواره در برابر چالش های خارجی و داخلی ایستادگی کرده است. این یادداشت با رویکردی واقع گرایانه، به بررسی چگونگی تبدیل تهدیدهای کنونی به فرصت های رشد می پردازد. بر اساس مطالعات اخیر در حوزه علوم سیاسی، تاب آوری نه تنها به معنای مقاومت، بلکه شامل انطباق پذیری و نوآوری است (مانند مدل های پیشنهادی در گزارش های سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۵). هدف این نوشتار، ارائه تحلیلی امیدآفرین اما مبتنی بر واقعیت های موجود است تا نشان دهد چگونه ایران می تواند از شرایط جهانی بهره برداری کند.

ابتدا باید شرایط کنونی جهان را واقع بینانه ارزیابی کرد. جهان امروز با چالش هایی مانند تشدید رقابت های بزرگ قدرت ها (ایالات متحده، چین و روسیه)، بحران های انرژی ناشی از تغییرات آب و هوایی، و گسترش هوش مصنوعی روبرو است. برای ایران، این شرایط تهدیدهایی مانند تحریم های اقتصادی مداوم، تنش های منطقه ای در خاورمیانه، و تاثیرات خشکسالی بر کشاورزی را به همراه دارد. بر اساس داده های بانک جهانی در سال ۲۰۲۵، تحریم ها باعث کاهش ۱۵ درصدی رشد اقتصادی ایران شده اند، اما این تهدیدها می توانند به عنوان محرکی برای تغییر عمل کنند. مثلا، تحریم های فناوری، ایران را وادار به سرمایه گذاری در پژوهش های داخلی کرده است؛ جایی که شرکت های دانش بنیان ایرانی در حوزه هوش مصنوعی و نانوتکنولوژی پیشرفت های چشمگیری داشته اند. گزارش مرکز آمار ایران نشان می دهد که صادرات محصولات فناورانه در سال ۲۰۲۵ بیش از ۲۰ درصد افزایش یافته، که این خود نمونه ای از تبدیل تهدید به فرصت است.

رویکرد واقع گرایانه ایجاب می کند که به نقاط ضعف اذعان کنیم. ایران با چالش هایی مانند مهاجرت نخبگان و وابستگی به نفت مواجه است، اما این ها می توانند با سیاست گذاری های هوشمندانه معکوس شوند. برای مثال، در حوزه انرژی، بحران جهانی سوخت های فسیلی فرصتی برای ایران فراهم می کند تا به سمت انرژی های تجدیدپذیر حرکت کند. ایران با داشتن یکی از بالاترین پتانسیل های خورشیدی در جهان (بر اساس مطالعات ناسا در ۲۰۲۴)، می تواند با سرمایه گذاری در پنل های خورشیدی نه تنها نیاز داخلی را تامین کند، بلکه صادرکننده انرژی پاک به کشورهای همسایه شود. این رویکرد نه تنها تحریم ها را دور می زند، بلکه به کاهش آلودگی و ایجاد اشتغال کمک می کند. همچنین، در عرصه دیپلماسی، تنش های جهانی مانند جنگ های منطقه ای می توانند به فرصتی برای نقش آفرینی ایران در میانجی گری تبدیل شوند. ایران با سابقه فرهنگی غنی، می تواند از دیپلماسی فرهنگی برای تقویت روابط با کشورهای آسیایی و آفریقایی استفاده کند، همان طور که در اجلاس شانگهای ۲۰۲۵ مشاهده شد، جایی که ایران به عنوان پلی میان شرق و غرب ظاهر شد.

از منظر پژوهشی، این تبدیل تهدید به فرصت نیازمند چارچوب های نظری محکم است. بر اساس نظریه تاب آوری سیستمیک (پیشنهاد شده توسط هولینگ در دهه ۲۰۰۰ و به روزرسانی شده در مطالعات اخیر)، کشورها باید بر تنوع اقتصادی، آموزش و نوآوری تمرکز کنند. در ایران، برنامه های آموزشی مانند گسترش دانشگاه های فنی و حرفه ای می تواند نیروی کار را برای اقتصاد دیجیتال آماده کند. آمار وزارت علوم ایران حاکی از افزایش ۳۰ درصدی ثبت اختراعات داخلی در سال های اخیر است، که این نشان دهنده پتانسیل بالقوه برای رشد است. علاوه بر این، در شرایطی که جهان با بحران های زنجیره تامین روبرو است، موقعیت جغرافیایی ایران در مسیر جاده ابریشم جدید می تواند به هابی برای تجارت تبدیل شود، به شرطی که زیرساخت های حمل و نقل مدرن سازی شوند.

در نهایت، تاب آوری ایران نه یک شعار، بلکه یک فرآیند پویا است که با واقع بینی و امیدواری پیش می رود. اگرچه چالش ها جدی هستند، اما تاریخ ایران گواه آن است که این ملت همواره از بحران ها قوی تر بیرون آمده است. با تمرکز بر نوآوری داخلی، دیپلماسی هوشمند و بهره برداری از پتانسیل های طبیعی، ایران می تواند نه تنها تهدیدها را خنثی کند، بلکه به بازیگری کلیدی در جهان چندقطبی تبدیل شود. این مسیر نیازمند همکاری میان دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی است تا آینده ای روشن تر ساخته شود. امید است این یادداشت، الهام بخش سیاست گذاران و پژوهشگران برای اقدامات عملی باشد. 

به امید پیروزی و موفقیت ایران و ایرانی