چالش های اخلاقی و حقوقی هوش مصنوعی در حوزه بهداشت و درمان

هوش مصنوعی با سرعتی بی سابقه در حال دگرگونی نظام های سلامت است و در حوزه هایی همچون تشخیص بیماری، کشف دارو، جراحی رباتیک و بهینه سازی فرایندهای اداری کاربرد یافته است (JMIR AI, 2025). با این حال، سازمان بهداشت جهانی هشدار می دهد که توسعه سریع هوش مصنوعی در سلامت، بدون ایجاد شبکه های ایمنی حقوقی و اخلاقی لازم برای حمایت از بیماران و کادر درمان صورت می گیرد (WHO/Europe, 2025).

مهمترین چالش اخلاقی در این حوزه، مساله شفافیت و تفسیر پذیری الگوریتم هاست. بسیاری از سیستم های هوش مصنوعی به صورت "جعبه سیاه" عمل می کنند، به گونه ای که حتی توسعه دهندگان نیز قادر به توضیح فرایند تصمیم گیری آنها نیستند. این فقدان شفافیت، اعتماد پزشکان و بیماران را کاهش داده و مسوولیت پذیری در قبال خطاهای تشخیصی یا درمانی را با ابهام مواجه می سازد (Seyednazari, 2025).

از منظر حقوقی، ابهام در مسئولیت پذیری یکی از مهمترین موانع پذیرش هوش مصنوعی در نظام های سلامت است. بر اساس گزارش (2025) WHO/Europe، ۸۶٪ کشورهای عضو منطقه اروپا، عدم قطعیت حقوقی را به عنوان نخستین مانع پذیرش هوش مصنوعی ذکر کرده اند و تنها ۸٪ کشورها دارای استانداردهای مسئولیت برای خطاهای ناشی از هوش مصنوعی هستند. این در حالی است که با افزایش استقلال عمل سیستم های هوش مصنوعی (برای مثال در تجویز خودکار دارو)، توزیع مسئولیت میان توسعه دهندگان، ارائه دهندگان خدمات و نهادهای نظارتی پیچیده تر می شود (Science Direct, 2025).

حریم خصوصی داده ها و تبعیض الگوریتمی از دیگر چالش های اساسی هستند. هوش مصنوعی برای یادگیری به حجم عظیمی از داده های حساس سلامت نیاز دارد که هرگونه نقض یا افشای آنها می تواند به تبعیض در دسترسی به بیمه، اشتغال و حتی تصمیمات قضایی منجر شود (Seyednazari, 2025). همچنین، الگوریتم ها ممکن است نابرابری های موجود در داده های آموزشی را بازتولید یا تشدید کنند و منجر به تشخیص نادرست در گروه های اقلیت یا زنان شوند (Keykha, 2025).

برای مواجهه با این چالش ها، تدوین چارچوب های نظارتی جامع، الزام به شفافیت و تفسیر پذیری الگوریتم ها و سرمایه گذاری در آموزش نیروی انسانی ضروری است (WHO/Europe, 2025). بدون این اقدامات، هوش مصنوعی به جای کاهش نابرابری های سلامت، ممکن است به تشدید آنها منجر شود.

منابع :

1. Keykha, A., Hojati, M., Taghavi Monfared, A., & Shahrokhi, J. (2025). Artificial intelligence in healthcare: Unveiling ethical challenges through meta-synthesis of evidence. Journal of Research and Health, 15(6), 661-682.

2. Seyednazari, M., Gholizad Gougjehyaran, H., Sohaili, A., Drosti, A., & Asghari, R. (2025). The ethical and legal imperative in the age of AI: Safeguarding patient data and privacy in healthcare. Journal of Arak University of Medical Sciences, 28(5), 320-323.

3. WHO/Europe. (2025). Artificial intelligence in health: State of readiness across the WHO European Region. World Health Organization Regional Office for Europe.

4. JMIR AI. (2025). ETHICS of AI adoption and deployment in health care: Progress, challenges, and next steps. JMIR AI, 4, e67626.

5. ScienceDirect. (2025). AI prescription systems automation: Regulatory and educational challenges in the USA and Europe. SSM - Health Systems, 5, 100115.