آیکونولوژی نگاره عقاب بر روی منسوجات دوره آل بویه، مطالعه موردی پارچه موجود در موزه هنر جهان

پارچه ها از جمله مواد فرهنگی ارزشمندی هستند که زمینه پژوهشی گسترده ای را در اختیار انواع پژوهشگران علوم انسانی و هنر قرار می دهند. علاوه بر پژوهش های فنی و تکنیکی منسوجات دوران باستان که شامل مطالعه بر روی نوع الیاف، تکنیک بافت، نوع رنگینه و غیره با استفاده از روش های آزمایشگاهی همچون طیف سنجی انعکاسی مادون قرمز و آزمایش میکروسکوپ الکترونی می شود، جهت مطالعه باورها، اعتقادات هر دوره و دستیابی به دیگر معانی نهفته در آثار فرهنگی_هنری انسان در دوره ای خاص و در نتیجه آگاهی از نمادهای سیاسی، مذهبی، اجتماعی و غیره مستتر در نقوش یکی از بهترین روش ها بهره گیری از روش آیکونولوژی در مطالعه چند جانبه نقوش آثار فرهنگی-هنری است. آیکونولوژی که به معنی شمایل شناسی است، توسط اروین پانوفسکی مطرح شد و توسعه یافت. در این نظریه هر اثر هنری با توجه به ارزش های تاریخی-فرهنگی زمان آفرینش خود بررسی و نقد می شود. طبق نظریه پانوفسکی در بررسی همه جانبه یک تصویر بایستی، سه مرحله توصیف آیکونوگرافیک، تحلیل آیکونوگرافیک و تفسیر آیکونوگرافیک نقش مایه وجود داشته باشد. با توجه به قابلیت های این شیوه پژوهش می توان گفت یکی از بهترین و کارامدترین روش ها در حوزه مطالعات هنر می باشد که در این پژوهش بکار گرفته شده است.استفاده از برخی نقوش همچون عقاب بر روی انواع مواد فرهنگی دستساخته انسان از پیشینه قابل توجهی برخوردار است. سابقه استفاده از این نقش در مصنوعات فرهنگی ساکنان باستانی فلات ایران حداقل به پنج هزار سال پیش می رسد. استفاده مکرر این نقش مایه در دوره های مختلف پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی توسط انسان به طور قطع بر اهمیت نمادین نگاره عقاب در طول تاریخ تاکید دارد. به نظر میرسد استفاده از نقش عقاب در هر دوره متناسب با شرایط مذهبی و اعتقادی آن دوره در بسترهای اجتماعی مختلف شکل پذیرفته و استمرار یافته است. در دوره اسلامی ما شاهد استمرار در به کارگیری برخی نقوش از دوره ساسانی به دوره اسلامی در ساخت و تولید مصنوعات مختلف فرهنگی هستیم. سوال اصلی این پژوهش این است که آیا استمرار استفاده از نگاره عقاب از دوره ساسانی به دوره اسلامی با همان معانی نمادین گذشته همراه بوده است و یا اینکه استفاده از این نگاره در دوره اسلامی بر روی انواع مصنوعات فرهنگی از جمله منسوجات تنها دارای ظاهری مشابه با ادوار گذشته لیکن نشان دهنده و بیانکننده معانی مستتر نوین متناسب با بستر اجتماعی- فرهنگی جدید می باشد؟ در صورت تغییر معنای نمادین این نگاره در فرهنگ اسلامی آیا ارتباطی میان این نگاره با فرقههای مذهبی موجود در دوران آل بویه همچون اسماعیلیه وجود دارد یا خیر؟ پژوهش حاضر از نوع توصیفی – تحلیلی و بر پایه روش آیکونولوژی صورت گرفته است. همچنین گردآوری اطلاعات مورد نظر از طریق بررسی و مطالعه منابع مکتوب و دادههای تاریخی صورت گرفته است. .یافتههای تحقیق بیانگر شناخت معنای حقیقی نگاره عقاب از بعد درزمانی در دوره آل بویه، در سه گام توصیف، تحلیل و تفسیر می باشد.

Keywords:

آل بویه , منسوجات , آیکونولوژی , نگاره عقاب , فرقه های مذهبی