نقش رسانه های جمعی (سنتی و نوین) در شکل دهی تصورات و کلیشه های فرهنگی

این پژوهش کمی با هدف تحلیل نقش تطبیقی رسانه های جمعی سنتی (تلویزیون، رادیو، مطبوعات) و نوین (شبکه های اجتماعی، پلتفرم های دیجیتال) در شکل دهی و بازتولید کلیشه های فرهنگی انجام شده است. مطالعه حاضر از نوع تحقیقات پیمایشی-تحلیلی است که با استفاده از روش شناسی ترکیبی (کمی-کیفی) و با بهره گیری از تکنیک های پیشرفته تحلیل محتوا و پرسشنامه استانداردشده محقق ساخته انجام پذیرفته است. جامعه آماری پژوهش شامل ۱۲۰۰ نفر از کاربران فعال رسانه ای در بازه سنی ۱۸ تا ۵۵ سال از ۱۰ استان مختلف کشور بوده که با استفاده از روش نمونه گیری طبقه ای تصادفی انتخاب شدند. ابزار پژوهش شامل پرسشنامه ۵۰ سوالی با پایایی ۰.۹۲ (آلفای کرونباخ) و تحلیل محتوای نظام مند ۵۰۰ نمونه رسانه ای بوده است. داده ها با نرم افزارهای SPSS ۲۶ و MAXQDA ۲۰۲۰ مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته های تحقیق حاکی از نتایج قابل توجهی است: نخست آنکه رسانه های نوین با ضریب تاثیر ۰.۷۸ در مقایسه با رسانه های سنتی (۰.۴۳) نقش بسزایی تری در شکل دهی به انگاره های فرهنگی معاصر دارند (p<۰.۰۱). دوم آنکه تحلیل محتوا نشان داد بازنمایی کلیشه های جنسیتی در رسانه های سنتی ۴.۷ برابر بیشتر از رسانه های نوین است. سوم آنکه مولفه های تعاملی بودن (β=۰.۶۲)، چندصدایی (β=۰.۵۸) و سرعت انتشار (β=۰.۵۱) در رسانه های نوین بیشترین سهم را در تغییر انگاره های فرهنگی داشته اند. از سوی دیگر، تحلیل رگرسیون چندمتغیره نشان داد که متغیرهای میانجی مانند سواد رسانه ای (β=-۰.۴۱)، سطح تحصیلات (β=-۰.۳۳) و نگرش انتقادی (β=-۰.۲۹) رابطه معناداری با کاهش پذیرش کلیشه های فرهنگی دارند. همچنین آزمون مدل معادلات ساختاری (SEM) تایید کرد که رسانه های نوین با ضریب مسیر ۰.۸۱ تاثیر قوی تری بر دگرگونی الگوهای فرهنگی دارند. این پژوهش از نظر نظری به بسط چارچوب 'ساخت اجتماعی واقعیت' برگر و لاکمن در عصر دیجیتال کمک می کند. یافته ها نشان می دهد اگرچه رسانه های نوین به دلیل ویژگی های منحصر به فرد خود در تغییر انگاره های فرهنگی موثرتر عمل می کنند، اما رسانه های سنتی همچنان در تثبیت کلیشه های دیرپا نقش اساسی دارند. این مطالعه پیشنهاد می کند که سیاست گذاری های فرهنگی باید بر ارتقای سواد رسانه ای، تولید محتوای مسئولانه و نظارت هوشمند بر بازنمایی های رسانه ای متمرکز شوند.

Keywords:

رسانه های جمعی , کلیشه سازی فرهنگی , بازنمایی رسانه ای , نظریه ساخت اجتماعی واقعیت , سواد رسانه ای