از محبت تا محاربه؛ حضرت علی (ع) و زبیر بن عوام از رحلت پیامبر تا جنگ جمل (۳۶ – ۱۱ ه.ق.)

چگونگی مواجهه ی حضرت علی (ع) با زبیر بن عوام، از آغاز خلافت تا لحظه ی مرگ زبیر، یکی از نقاط حساس و نمادین در تاریخ صدر اسلام است که بازتابی از پیچیدگی های روابط انسانی، اخلاق سیاسی، و سلوک علوی در بستر فتنه های اجتماعی به شمار می رود. اهمیت این موضوع از آن روست که زبیر، از نخستین مسلمانان و از یاران نزدیک پیامبر بود، و رابطه ی او با حضرت علی (ع) در دوران نبوت، بر پایه ی هم رزمی و قرابت شکل گرفته بود. اما در گذر زمان، تحت تاثیر تحولات سیاسی و منافع قبیله ای، این رابطه به تقابل انجامید و در نهایت به مرگ زبیر در جریان جنگ جمل ختم شد. هدف این پژوهش، بررسی سیر تحول این رابطه از هم پیمانی تا تقابل، و تحلیل واکنش حضرت علی (ع) به مرگ زبیر است؛ واکنشی که نه تنها از منظر تاریخی، بلکه از حیث اخلاقی و انسانی، واجد ارزش های عمیق است. امام، با یادآوری سخن پیامبر، کوشید زبیر را از جنگ بازدارد، و پس از مرگ او، قاتلش را نکوهش کرد و از فقدان یار سابق خود اندوهگین شد. یافته های تحقیق نشان می دهد که حضرت علی (ع) در مواجهه با مخالفان، اصل گفت وگو، کرامت انسانی، و وفاداری به حقیقت را بر سیاست و قدرت مقدم می داشت. این رفتار، الگویی از زمام داری اخلاقی در اسلام ارائه می دهد که در آن، حتی دشمن دیروز، اگر به حقیقت بازگردد، سزاوار احترام است.

Keywords:

محمد رسول الله (ص) , حضرت علی (ص) , زبیر بن عوام , جنگ جمل , طلحه بن عبیدالله