تحلیل نقش خودآگاهی وجودی در فرایند تربیت دینی از منظر حدیث «من عرف نفسه فقد عرف ربه» در اندیشه علامه حسن زاده آملی (رحمه الله علیه)

تربیت دینی به مثابه یکی از بنیادهای تمدن ساز در نظام اسلامی، نیازمند بازخوانی مبانی انسان شناختی و هستی شناختی از منظر حکمت متعالیه و عرفان اسلامی است. یکی از کلیدی ترین مفاهیم در این عرصه، خودآگاهی وجودی است؛ مفهومی که در حدیث مشهور نبوی «من عرف نفسه فقد عرف ربه» تبلور یافته و در اندیشه علامه حسن زاده آملی رحمه الله به عنوان یکی از ارکان سلوک فردی و اجتماعی معرفی شده است. این پژوهش با هدف تحلیل کارکردهای تربیتی خودآگاهی وجودی در نظام تربیتی اسلامی بر اساس آثار علامه حسن زاده انجام شده است. روش تحقیق از نوع تحلیل اسنادی–توصیفی با رویکرد استنتاج مفهومی–تطبیقی است و داده ها از طریق مطالعه منابع دسته اول شامل آثار فلسفی، عرفانی و تربیتی علامه حسن زاده آملی رحمه الله و نیز تفاسیر حدیثی و منابع انسان شناختی اسلامی گردآوری شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که خودآگاهی وجودی در دستگاه فکری علامه، نه صرفا شناخت نظری نفس، بلکه یک فرایند شهودی–تربیتی است که از مراتب حسی آغاز و تا خودشناسی قلبی و توحیدی امتداد می یابد. بر اساس این رویکرد، خودآگاهی حقیقی موجب فعال سازی ظرفیت های روحی انسان، تزکیه، تهذیب، مسئولیت پذیری اجتماعی، و در نهایت بندگی آگاهانه می گردد. نوآوری پژوهش در آن است که برای نخستین بار، ابعاد کاربردی خودآگاهی وجودی در تربیت دینی فرد و جامعه، با تکیه بر منظومه فکری–سلوکی علامه حسن زاده، به صورت منسجم استخراج و تحلیل شده است. همچنین با تبیین نسبت میان معرفت نفس، معرفت رب، و نقش آن در شکل گیری شخصیت دینی، الگویی قابل بهره برداری برای نظام آموزشی حوزه ها و مراکز تربیت اسلامی ارائه گردیده است.

Keywords:

خودآگاهی وجودی , تربیت دینی , من عرف نفسه فقد عرف ربه , علامه حسن زاده آملی , معرفت نفس , سلوک تربیتی , فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی