تحلیل دستوری و معناشناختی بیت مولانا: «تن ز جان و جان، ز تن مستور نیست/ لیک کس را دید جان دستور نیست» با تاکید بر نقش«دستور» در امتناع دیدن روح

این پژوهش به تحلیل بینارشته ای بیت مشهور مولانا «تن ز جان و جان، ز تن مستور نیست/لیک کس را دید جان دستور نیست» از چهار منظر دستوری، نشانه شناختی، معناشناختی و عرفانی می پردازد. با اتکا به چارچوب های نظری نصر (سلسله مراتب معنایی)، پورنامداریان (نشانه شناسی عرفانی)، شیمل (چندلایگی معنا) و زرین کوب (زبان به مثابه تجلی گاه معنا)، مطالعه حاضر نشان می دهد که مولانا چگونه از ظرفیت های زبان فارسی برای بیان مفاهیم متعالی عرفانی بهره برده است.یافته های تحقیق حاکی از آن است که هر واژه در این بیت، شبکه ای پیچیده از دلالت ها را ایجاد می کند. از نظر دستوری، ساختار متقارن مصراع اول بیانگر وحدت وجود، و ساختار نامتقارن مصراع دوم نمایانگر محدودیت های ادراک بشری است. تحلیل نشانه شناختی واژگان کلیدی مانند «تن»، «جان»، «مستور» و «دستور» نشان داد که این عناصر همزمان در سطوح مادی و معنوی عمل می کنند.مطالعه سطوح چهارگانه معنایی (ظاهری، باطنی، رمزی و عرفانی) و لایه های مختلف معرفتی (وجودشناختی، معرفت شناختی، عرفانی-تجربی و زبانی-شاعرانه) موید آن است که این بیت کوتاه قادر است مفاهیم عمیق فلسفی و عرفانی را در قالب زبانی فشرده ارائه دهد. به ویژه، نظریه ترکیبی زرین کوب ثابت کرد که چگونه سه اصل هم ارزی صورت و معنا، تناظر ساختار زبانی و معرفتی، و کارکرد نمادین زبان در این بیت تحقق یافته اند.

Keywords:

مولانا , دستور , زبان و عرفان , نشانه شناسی عرفانی , مراتب معنایی