تحلیل گسیختگی اکولوژیکی چمن سلطانیه در عصر آنتروپوسن: رویکردی تلفیقی مبتنی بر سنجش از دور، داده های هیدرواقلیمی و نظریه کاتاستروف

هدف: چمن سلطانیه، به عنوان یکی از ارزشمندترین اکوسیستم های طبیعی ایران، در دو دهه اخیر با تخریب گسترده ای مواجه شده است. هدف این پژوهش، تحلیل عوامل موثر بر گسیختگی اکولوژیکی این زیست بوم شکننده و شناسایی نقاط آستانه بحرانی است تا راهبردهای پیشگیرانه برای حفظ پایداری آن ارائه شود. روش پژوهش: این مطالعه با رویکردی تلفیقی و توصیفی-تحلیلی انجام شده است. داده های مورد استفاده شامل شاخص های سنجش از دور (NDVI، LST، رطوبت خاک)، سری های زمانی هیدرواقلیمی (دما، بارش، تبخیر-تعرق پتانسیل و سطح آب زیرزمینی)، آمارهای جمعیتی و تغییرات کاربری اراضی در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۱ است. تحلیل ها در دو سطح «کل حوضه» و «محدوده اصلی چمن» انجام شد تا از سوگیری ناشی از تغییرات کاربری در حاشیه ها جلوگیری گردد. برای اولویت بندی عوامل گسیختگی، از روش وزن دهی چندمعیاره در چارچوب نظریه کاتاستروف استفاده شد که امکان محاسبه وزن ها بر اساس مکانیسم درونی سیستم را فراهم می آورد. یافته ها: یافته ها نشان می دهد که کاهش ۱۵ درصدی بارش موثر، افزایش ۱ درجه ای دمای میانگین و افت بیش از ۳۰ متری سطح آب زیرزمینی، همراه با رشد چهار برابری جمعیت و دو برابری سرانه مصرف آب، منجر به کاهش پایدار پوشش گیاهی (کاهش NDVI از ۲۸۱۷/۰ در سال ۲۰۰۴ به ۱۷۰۱/۰ در سال ۲۰۲۱) و گسترش چشمگیر اراضی بایر شده است. بر اساس تحلیل وزن دهی، سه شاخص «افت سطح ایستابی»، «کاهش پوشش گیاهی» و «فشار جمعیتی–آبی» به عنوان عوامل اصلی (با سهم ترکیبی ۵۰ درصد) در القای گسیختگی شناسایی شدند. نتایج تایید می کنند که سیستم از وضعیت پایدار خارج شده و وارد فاز «میرا» گشته است. نتیجه گیری: این مطالعه هشدار می دهد که بدون مداخله فوری در مدیریت منابع آب، کنترل گسترش شهری و بازگرداندن تعادل هیدرولوژیکی، چمن سلطانیه به زودی به یک کانون فعال گرد و غبار و بیابان زایی تبدیل خواهد شد. احیای این اکوسیستم مستلزم سیاست های علمی محور، ممنوعیت برداشت های غیرمجاز از آبخوان ها، اجرای سیستم های آبیاری هوشمند و حفاظت از پوشش گیاهی طبیعی است. چارچوب روش شناختی به کاررفته در این پژوهش همچنین می تواند به عنوان الگویی برای تحلیل و مدیریت گسیختگی های اکولوژیکی در سایر اکوسیستم های خشک و نیمه خشک جهان مورد استفاده قرار گیرد

Keywords:

Anthropocene , catastrophe theory , ecological rupture , land use change , Sultanieh Grassland , آنتروپوسن , تغییر کاربری اراضی , چمن سلطانیه , گسیختگی اکولوژیکی , نظریه کاتاستروف