بررسی تفاوت های ساختاری هیپوکامپ در بیماران مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و افراد سالم: یک مطالعه مروری، توصیفی و تحلیلی

زمینه و هدف: اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، یک اختلال روانپزشکی چندوجهی و ناتوان کننده، با تغییرات پایدار در مدارهای عصبی مغز همراه است. هیپوکامپ، به عنوان مرکز حافظه زمینه ای و تنظیم استرس، کانون اصلی تحقیقات نوروبیولوژیک در زمینه PTSD بوده است. با وجود حجم وسیعی از مطالعات، یافته ها در مورد میزان و ماهیت تفاوت های حجمی هیپوکامپ و عوامل موثر بر آن، به ویژه در جمعیت های مختلف، نیازمند تحلیل و یکپارچه سازی مستمر است. هدف این مطالعه مروری و متا-تحلیلی، ارائه یک تحلیل جامع و به روز از شواهد موجود، با تاکید بر یافته های پنج سال اخیر و مطالعات داخلی، در مورد تفاوت های ساختاری هیپوکامپ بین افراد مبتلا به PTSD و گروه کنترل سالم است. روش بررسی: این تحقیق یک مطالعه کتابخانه ای، توصیفی-تحلیلی و مروری نظام مند است. پایگاه های اطلاعاتی بین المللی (PubMed, Scopus, Web of Science, PsycINFO) و داخلی (SID, Magiran, Iranmedex) برای مقالات منتشر شده بین سال های ۲۰۱۹ تا سپتامبر ۲۰۲۵ با استفاده از کلیدواژه های فارسی و انگلیسی مرتبط (مانند PTSD، هیپوکامپ، MRI ساختاری، حجم مغز) جستجو شدند. معیارهای ورود شامل مطالعات تجربی مقایسه ای با استفاده از MRI، تشخیص قطعی PTSD، و وجود گروه کنترل سالم بود. داده های مربوط به حجم هیپوکامپ (کل، چپ، راست)، مشخصات دموگرافیک، نوع تروما، و ابزارهای ارزیابی استخراج و به صورت کیفی و کمی تحلیل شدند. یافته ها: تحلیل یکپارچه شواهد جدید، یافته کلاسیک کاهش حجم هیپوکامپ در PTSD را قویا تایید می کند. مطالعات متا-تحلیلی بزرگ مانند ENIGMA-PGC (Logue et al., ۲۰۱۸; Morey et al., ۲۰۲۰) و تحقیقات جدیدتر نشان می دهند که این کاهش حجم در هر دو نیمکره، اما با تاثیر بالقوه بیشتر در هیپوکامپ چپ، رخ می دهد. مطالعات داخلی در ایران نیز، که عمدتا بر روی جانبازان جنگ تحمیلی و بازماندگان زلزله انجام شده اند (مانند مطالعات توسط احمدی و همکاران، ۱۳۹۹؛ صالحی و همکاران، ۱۴۰۱)، این الگو را تایید می کنند. تحقیقات جدید بر روی زیربخش های هیپوکامپ (Subfields)، کاهش حجم معنادار در نواحی CA۱, CA۳ و Dentate Gyrus را مشخص کرده اند که با اختلال در جداسازی الگو و حافظه زمینه ای همخوانی دارد. عوامل تعدیل گر مهمی چون ترومای دوران کودکی، جنسیت مونث، و همبودی با افسردگی، اثر کاهشی بر حجم هیپوکامپ را تشدید می کنند. نتیجه گیری: آتروفی هیپوکامپ یک نشانگر عصبی-زیستی (نوروبیومارکر) معتبر و پایدار در PTSD است که احتمالا از طریق یک مدل تعاملی “استرس-استعداد” شکل می گیرد. حجم کوچک تر هیپوکامپ می تواند هم یک عامل آسیب پذیری پیشین باشد و هم نتیجه آسیب نوروتوکسیک ناشی از استرس مزمن. درک دقیق این تغییرات ساختاری و عوامل موثر بر آن، برای توسعه رویکردهای تشخیصی مبتنی بر بیومارکر، درمان های دارویی نوروپروتکتیو، و مداخلات توانبخشی شناختی هدفمند، امری حیاتی است.

Keywords:

اختلال استرس پس از سانحه , هیپوکامپ , MRI ساختاری , متا-آنالیز