نقش خانواده و مدرسه در شکل گیری هویت ملی دانش آموزان در عصر جهانی شدن

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش خانواده و مدرسه به عنوان دو نهاد جامعه پذیری اولیه و ثانویه در شکل گیری هویت ملی دانش آموزان دوره متوسطه اول در مواجهه با چالش های جهانی شدن انجام شد. عصر جهانی شدن با ویژگی هایی مانند گسترش ارتباطات فراملی، نفوذ فرهنگ های بیگانه از طریق رسانه های دیجیتال، تضعیف مرزهای ملی و ظهور هویت های فراملی و محلی، فرایند شکل گیری هویت ملی را با دگرگونی عمیقی مواجه ساخته است (زارعی و همکاران، ۱۴۰۱). در چنین شرایطی، خانواده و مدرسه که به طور سنتی مسئول انتقال ارزش های ملی، میراث فرهنگی و احساس تعلق به سرزمین بوده اند، با چالش های جدیدی مانند رقابت با شبکه های اجتماعی فراملی، چندگانگی منابع هویتی و کاهش اقتدار سنتی خود روبرو شده اند (احمدی و نظری، ۱۴۰۰). این پژوهش به روش آمیخته (کیفی-کمی) با مشارکت ۳۰۰ دانش آموز پایه هشتم و نهم، ۲۰۰ والد و ۱۲۰ معلم و مدیر از ۲۵ مدرسه در پنج استان (تهران، اصفهان، خراسان رضوی، خوزستان و آذربایجان شرقی) انجام شد. ابزارهای جمع آوری داده شامل پرسشنامه محقق ساخته «سنجش هویت ملی» با ۳۵ گویه و چهار مولفه (تعلق سرزمینی، افتخار به میراث فرهنگی، تعهد به ارزش های ملی، و آگاهی از نمادهای ملی) با ضریب پایایی ۰/۹۲، پرسشنامه «سبک جامعه پذیری خانواده» با ۲۵ گویه (پایایی ۰/۸۸)، پرسشنامه «جو مدرسه» با ۳۰ گویه (پایایی ۰/۸۹)، و مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۴۰ نفر از والدین و معلمان بود. یافته های جدول ها نشان داد که میانگین هویت ملی دانش آموزان در سطح متوسط رو به بالا (۳/۶۵ از ۵) قرار دارد، اما بین دانش آموزان مدارس عادی دولتی (۳/۴۰) و مدارس غیردولتی (۳/۹۰) تفاوت معناداری وجود دارد (P<۰/۰۰۱). مهمترین عوامل خانوادگی موثر بر هویت ملی عبارت بودند از: گفتگوهای خانوادگی درباره تاریخ و فرهنگ ایران (ضریب بتا=۰/۳۸)، شرکت در آیین های ملی و مذهبی (۰/۳۲)، و نگرش والدین به هویت ملی (۰/۲۸). مهمترین عوامل مدرسه ای عبارت بودند از: کیفیت تدریس دروس تاریخ و مطالعات اجتماعی (۰/۴۲)، جو عاطفی مدرسه (احساس تعلق به مدرسه) (۰/۳۵)، و برگزاری مراسم ملی (مثل جشن های نوروز، روز ملی خلیج فارس) (۰/۳۰). همچنین، ۶۸ درصد دانش آموزان اعلام کردند که مصرف محتوای خارجی در شبکه های اجتماعی (فیلم، سریال، بازی) تاثیر زیادی بر نگرش آنها نسبت به هویت ملی داشته است. بحث مقاله بر ضرورت «جامعه پذیری هویت محور» در خانواده و «بازطراحی برنامه درسی مطالعات اجتماعی» در مدرسه برای پاسخگویی به چالش های جهانی شدن متمرکز است. پیشنهاد می شود برنامه ملی «تقویت هویت ملی در عصر دیجیتال» با محوریت توانمندسازی خانواده ها و بازنگری در محتوای دروس تاریخ و مطالعات اجتماعی تدوین و اجرا شود.

Keywords:

هویت ملی , خانواده , مدرسه , جهانی شدن , جامعه پذیری.