چالش های فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی در عصر هوش مصنوعی

گسترش روزافزون فناوری های هوشمند و ورود سامانه های مبتنی بر یادگیری ماشینی به عرصه های حساس اجتماعی، اقتصادی و حتی قضایی، چهره ای نو از تعامل انسان و ماشین ترسیم کرده است؛ تعاملی که در آن مرز اراده انسانی و تصمیم گیری الگوریتمی بیش از پیش کمرنگ می شود. در چنین شرایطی یکی از چالش های اساسی نظام های حقوقی و فقهی، تعیین مبنای مسئولیت مدنی در مواردی است که زیان حاصل عملکرد خودکار هوش مصنوعی باشد. پرسش محوری این پژوهش آن است که در فقدان اراده انسانی مستقیم مسئولیت مدنی برعهده چه کسی است و مبنای فقهی و حقوقی این انتساب چیست؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد کتابخانه ای نخست ظرفیت های فقه امامیه را در پاسخگویی به مسائل نوپدید بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که قواعدی مانند اتلاف، تسبیب، غرور و لاضرر - علی رغم شکل گیری در بستر روابط انسانی - از انعطاف لازم برای تعمیم به حوزه فناوری های هوشمند برخوردارند. قاعده اتلاف می تواند مبنای ضمان مستقیم بهره بردار در مواردی باشد که عرف رفتار سامانه را امتداد عمل انسان تلقی می کند؛ و قاعده تسبیب امکان تحلیل مواردی را فراهم می سازد که تصمیم گیری سامانه مستقل از مداخله انسانی آنی صورت گرفته است. همچنین قواعد غرور و لاضرر به عنوان نهادهای تکمیلی چارچوبی برای تحقق عدالت ترمیمی در وضعیت های مبهم و پیچیده ایجاد می کنند. در نظام حقوقی ایران نیز اگرچه قانون مسئولیت مدنی ۱۳۳۹ بر نظریه تقصیر ابتنا دارد اما یافته ها نشان می دهد که این مبنا قابل رفتارهای غیرارادی و غیرقابل پیش بینی سامانه های هوشمند کارآمد نیست. از این رو نظریه های نوینی مانند مسئولیت مبتنی بر خطر، مسئولیت نوعی، مسئولیت توزیعی و سازوکارهای مبتنی بر بیمه و صندوق های جبران خسارت فناوری های پیشرفته، ظرفیت مناسبی برای تکمیل نواقص موجود دارند. مطالعه تطبیقی با اتحادیه اروپا نیز آشکار می سازد که هرچند طرح «شخصیت الکترونیکی محدود» با مبانی فقهی سازگار نیست اما می تواند از حیث کارکردی الگویی برای بازتعریف مرزهای مسئولیت انسانی در ایران فراهم آورد. در نهایت، مقاله با ارائه نظریه ضمان سلسله مراتبی در فناوری های هوشمند، مدلی بومی پیشنهاد می کند که بر اساس آن، مسئولیت در سه سطح مباشر انسانی، مسبب فنی و نهاد تضمین کننده توزیع می شود. این مدل ضمن انطباق با قواعد فقهی و نظریه های مدرن مسئولیت امکان تدوین چارچوبی منسجم و کارآمد برای مواجهه نظام حقوقی ایران با تحولات شتابان هوش مصنوعی را فراهم می سازد.

Keywords:

مسئولیت مدنی , هوش مصنوعی , اتلاف , تسبیب , تقصیر , ضمان , جبران خسارت