بررسی وجوب فیلترینگ فضای مجازی براساس فقه

در عصر دیجیتال، فضای مجازی و شبکه های اجتماعی به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است. فضای مجازی امروزه در سراسر جهان به سرعت در حال پیشرفت و حرکت است. یکی از اقدامات سیاستی سلبی در سطح حاکمیت های ملی در جهت سالم سازی فضای مجازی پالایش فضای مجازی است. این مهم سبب می شود که سیاست گذاری ها و قانون گذاری ها این فضا که برگرفته از فضای حقیقی است به سمت کنترل کردن و در برخی موارد به سمت اعمال محدودیت هدایت کند. در حال حاضر فضای مجازی تحت حاکمیت حاکم اسلامی نیست پس در مرحله نخست باید با بررسی سیاست های کلان برای تعیین نحوه مصرف سخن گفت و در ادامه با قواعد فقهی امامیه مانند لاضرر و نفی سبیل بررسی شده است. در جامعه اسلامی مثل ایران که این فضا تا حدی کنترل شده است از اطلاق منع نمی توان به منع مطلق رسید مگر ایجاد اخلال در امنیت ملی که می تواند موجب ممنوعیت کامل در برخی از برنامه های مجازی شود. دلالت های فقهی برای سیاست گذاری های فضای مجازی قابل استفاده است. برای ایجاد فضای مجازی مطلوب نیازمند این دلالت ها به عنوان یکی از چهارچوب های تعیین سیاست های کلان و مبنایی در حوزه مجازی هستیم و در این راستا برخی قواعد فقهی بررسی شده است. امروزه پالایش یا فیلترینگ فضای مجازی به عنوان یک اقدام سلبی سیاستی در جهت سالم سازی و مطلوب سازی فضای مجازی در دستور کار حاکمیت ها قرار گرفته است. تسری و شمول این اقدام آنچنان است که در عصر حاضر کمتر کشوری را می توان سراغ گرفت که مطلقا از فیلترینگ استفاده ننماید. این مقاله بر آن است که وضعیت فقهی پالایش فضای مجازی را مشخص نماید. حرمت اختلال در نظام سبب بیشتر شدن این گونه نظارت ها می شود. کشورهای اروپایی من جمله آمریکا که سیلیکون ولی در آن قرار دارد نسبت به حفظ امنیت نظام خود محدودیت های بسیاری بر فضای مجازی اعمال می کنند به طوری که در فلوریدا قانون منع استفاده از فضای مجازی و موبایل ۱۶ سالگی تصویب شده است. تاب این اهمیت و ضرورت با بررسی کتاب های فقهی و اصولی سده های گذشته و حال آشکار می شود که نظام امن، جامعه، و نظم و سامان داشتن زندگی مردم، و نبودن بحران و تعلیق و تشویش در زندگی عامه مردم که ضرورت دارد حفظ گردد و از هر آنچه مانع آن است جلوگیری شود. در فقه بارها به صراحت این معنا تکرار شده است؛ البته نه به عنوان قاعده بلکه به عنوان یک موضوع ضروری و لازم همچنین با توجه به دلایل بسیاری که بر ضرورت حفظ و حراست از نظام اسلامی وجود دارد و در کتاب های فقهای معاصر بدان بسیار پرداخته شده (سبحانی، ج ۳، ص۱۴۹) منتظری نجف آبادی، ج ۴ ص ۴۱۱ - ۴۱۹) آیه یا ایها الذین آمنوا لا تحرموا طیبات ما احل الله لکم ولا تعتدوا ان الله لا یحب المعتدین ای کسانی که ایمان آورده اید چیزهای پاکیزه را که خداوند برای شما حلال کرده است حرام نشمرید و از حد تجاوز ننمایید؛ زیرا خداوند متجاوزان را دوست نمی دارد. سوره المائده آیه ۸۷ بر اساس این آیه می توان دریافت که خداوند در استفاده از هر چیزی ما را به برقراری تعادل و استفاده به اندازه دعوت کرده است استفاده از فضای مجازی هم از مصادیق این آیه می باشد که استعمال به اندازه و کنترل شده نتایج مفیدی را به همراه می آورد. پیشینه اگر بخواهیم از پیشینه فیلترینگ محتوایی در فقه سخن گوییم پیشینه هم من ناط این بحث مسئله کتب ضلال است. پیشینه «مسئله کتب ضلال از مرحوم شیخ مفید تا فقهای معاصر در آن نظر داده اند آنچه از این پیشینه قابل استفاده است، ادله مسئله، حفظ فراگیری و تدریس این کتب است. امام خمینی (ره) انواع تصرف در اینگونه کتاب ها را در صورتی حرام دانسته اند که غرض صحیحی بر آن مترتب نباشد. نیز اتلاف برخی از بخش هایی که مشتمل بر شبهات و مغالطه است و غالب مردم از حل و دفع آن عاجز هستند را واجب شرعی بر پایه، مفاد ادله نهی از منکر که بر وجوب دفع منکر نیز دلالت دارد، التزام به وجوب محو کتب ضلال را ملزم می دانند؛ البته در صورتی که منحصرا اضلال بر آن مترتب باشد. از دیدگاه مولف انوار الفقاهه درباره حرمت حفظ کتب ضلال نهی خاصی وارد نشده است؛ اما وجوهی که فقها برای دلالت بر حرمت اقامه کرده اند برای افاده مقصود کافی است. روش پژوهش در این مقاله به روش تحلیلی توصیفی و روش کتابخانه ای با استفاده از کتب فق ها و همچنین استفاده از مقاله های پژوهشی و مروری به بیان موضوع مورد نظر می پردازیم. پرسش پژوهش قواعد فقهی فقه امامیه چه دلالت هایی برای کنترل و محدودیت در فضای مجازی به ما می دهد؟ سیاست های کلی برای کنترل فضای مجازی از چه طریقی حاصل می شود؟ مفاهیم قاعده فقهی الف) قواعد فقهی قواعدی است که در راه به دست آوردن احکام شرعی الهی واقع شوند؛ ولی این استفاده از باب استنباط و واسطه نبوده بلکه از باب تطبیق است. ب) قواعد فقهی، اصول فقهی کلی با عبارت های کوتاه و اساسی است که احکام تشریعی عام را در حوادثی که در موضوعات آن ها داخل است شامل می شود. ج) شهید مطهری می گوید علم اصول در حقیقت علم دستور استنباط است. این علم روش صحیح استنباط از منابع را در فقه به ما می آموزد از این رو علم اصول مانند علم منطق یک علم دستوری است (فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول - جلد ۱ صفحه ۱۰۵) فضای مجازی الف) فضای مجازی فضایی است که به کمک وسایل الکترونیکی می توان در حالتی فرازمانی و فرامکانی قرار گرفت و به محدودیت های فضای حقیقی غلبه کرد ب) فضای مجازی محیط الکترونیکی واقعی است که ارتباطات انسانی به شیوه ای سریع و واقعی فراتر از مرزهای جغرافیایی و با ابزار خاص خود در آن زنده و مستقیم روی می دهد (عباسی و مرادی، ۱۳۹۴ ش، ۸۱ ص ۴۴)

Keywords:

فضای مجازی , سیاست سلبی , پالایش فضای مجازی , لا ضرر , نفی سبیل