ظرفیت ها و محدودیت های هوش مصنوعی در کشف مراد استعمالی آیات قرآن

چنان که می دانیم هدف از تفسیر قرآن، کشف معانی و مقاصد آیات الهی است و ازاین رو نخستین مرحله از تفسیر، «کشف مراد استعمالی» آیات است. این مرحله، گام هایی چون شناخت قرائت صحیح آیات، تحلیل دقیق الفاظ، تشخیص ساختارهای نحوی و قرائن متصل کلامی را دربر دارد که بدون پیمودن آنها، دستیابی به مفاد استعمالی آیات ممکن نخواهد شد. باتوجه به پیشرفت های اخیر در حوزه پردازش زبان طبیعی (NLP) و مدل های زبانی بزرگ، مسئله اصلی این پژوهش، بررسی کارکردهای هوش مصنوعی در فرایند کشف مراد استعمالی آیات قرآن است. این پژوهش با روش تحلیلی-توصیفی و رویکردی بین رشته ای در دو مرحله انجام شده است: نخست، بررسی مراحل «کشف مراد استعمالی» در سنت تفسیری اسلام. دوم، تحلیل قابلیت ها و محدودیت های هوش مصنوعی در پردازش متون عربی به ویژه در حوزه قرآن پژوهی با تمرکز بر کشف مفاد استعمالی در فرایند تفسیر قرآن. یافته های این تحقیق نشان می دهد که هوش مصنوعی در تشخیص قرائت معتبر با تحلیل داده های حدیثی و زبانی می تواند در تشخیص قرائت های معتبر موثر باشد؛ اما در درک انسجام معنایی و اهداف وحیانی نیازمند مکمل انسانی است. در گام بعدی، هوش مصنوعی با دسترسی به منابع لغوی معتبر، توانایی بالایی در فهم واژگان دارد؛ البته این توانایی مشروط به کیفیت و کفایت داده های آموزشی است. هوش مصنوعی در تحلیل ساختار جملات، قابلیت تحلیل نحوی و صرفی جملات قرآنی را دارد؛ اما در درک ساختار معنایی عمودی، سیاق و بلاغت محدودیت هایی دارد. هوش مصنوعی در شناسایی قرائن متصل لفظی عملکرد قابل قبولی دارد؛ ولی در شناسایی قرائن حالی و مقامی ناتوان است.

Keywords:

تفسیر قرآن , تحلیل احادیث , کشف مراد استعمالی , هوش مصنوعی , پردازش زبان طبیعی (NLP)