مدیریت اجتماعی پسماند و شکل گیری نظم نهادی محلی (مطالعه موردی روستای سالکده استان گیلان)

مدیریت پسماند در استان های شمالی ایران، به ویژه مناطق روستایی، به یکی از چالش های مهم محیط زیستی و حکمرانی محلی تبدیل شده است. سیاست های رایج این حوزه عمدتا بر رویکردهای فنی و متمرکز استوار بوده و ابعاد اجتماعی، نهادی و مشارکتی کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل سازوکارهای اجتماعی و نهادی پایداری مدیریت پسماند در روستای سالکده استان گیلان و تبیین نقش نهادسازی محلی و کنش جمعی در شکل گیری الگوی پایدار مدیریت پسماند انجام شده است.این پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر مطالعه موردی انجام شد. داده ها در بهار ۱۴۰۳ از طریق مصاحبه های نیمه ساخت یافته عمیق با کنشگران محلی، مشاهده مشارکتی و بررسی اسناد محلی گردآوری شد. نمونه گیری به صورت هدفمند و تا رسیدن به اشباع مفهومی ادامه یافت و تحلیل داده ها با روش تحلیل تماتیک صورت گرفت.یافته ها نشان داد پایداری تجربه سالکده حاصل فرایندی تدریجی از گذار بحران پسماند به شکل گیری نظم جدید مدیریت پسماند بوده است. این فرایند با بازتعریف اجتماعی مسئله پسماند و بازگرداندن مسئولیت به سطح خانوار آغاز شد و از طریق آموزش های چهره به چهره، حذف مخازن زباله، تغییر الگوهای رفتاری و مشارکت اجتماعی تداوم یافت. همچنین فناوری به عنوان ابزاری برای تقویت اعتماد اجتماعی و تکمیل چرخه مدیریت پسماند عمل کرده است. شکل گیری «هیات امنای محیط زیست سالکده» به عنوان نهادی محلی و مشارکت محور، مهم ترین عامل پایداری این تجربه بوده است. نتایج نشان می دهد پایداری مدیریت پسماند روستایی بیش از فناوری، به کیفیت نهادهای محلی، مشارکت اجتماعی و ظرفیت کنش جمعی وابسته است.

Keywords:

نهادسازی , مدیریت پسماند , مشارکت محلی , توسعه پایدار , روستا