واکاوی شکاف ساختاری اجرای قانون هوای پاک در ایران: نظریه ای داده بنیاد از چالش ها، عوامل زمینه ای و راهبردهای سیاستی

این پژوهش با هدف توسعه مدل پارادایمی بومی، در پی پاسخگویی به تبیین سیستماتیک فرآیندهای زیرینی که منجر به شکاف ساختاری میان سیاست گذاری های مکتوب و اجرای واقعی قوانین می شوند. تحقیق با رویکرد کیفی و روش نظریه داده بنیاد با رویکرد برخاست انجام پذیرفت تا نظریه ای بومی، فارغ از پیش فرض های نظری و برآمده از تجربیات خبرگان، تدوین گردد. داده ها از طریق ۱۵ مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته با خبرگان و سیاست گذاران کلیدی در حوزه قانون هوای پاک گردآوری شد و تحلیل آن ها با بهره گیری از کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری، انتخابی) در نرم افزار مکس کیودا صورت گرفت.یافته ها: پدیده محوری تحت عنوان «شکاف ساختاری و مزمن میان سیاست گذاری مصوب و اجرای عملی قوانین» شناسایی شد. تحلیل چالش های اجرایی نشان داد که موانع قانونی (با ضریب اهمیت ۴۱)، نهادی (با ضریب ۳۹) و مالی (با ضریب ۳۸) از بنیادی ترین چالش ها به شمار می روند. افزون بر این، ساختار قانون گذاری و سیاست گذاری با ضریب ۶۳، به عنوان تاثیرگذارترین عامل بر روند اجرای قوانین شناخته شد. نتایج بیانگر آن است که بحران آلودگی هوا در ایران، بیش از آنکه مسئله ای فنی باشد، نشان دهنده یک شکست عمیق در حکمرانی است. مدل بومی استخراج شده نشان می دهد که این شکاف حکمرانی متاثر از عواملی نظیر اقتصاد نفت محور و مقاومت بوروکراتیک، تداوم یافته است. راهبردهای عملیاتی مستخرج از پژوهش، قویا بر ضرورت تقویت چارچوب قانونی (۲۱.۴٪) و پیاده سازی سیاست های اقتصادی و انگیزشی (۷/۲۰%) به عنوان اولویت های فوری اصلاحات ساختاری تاکید دارند. این پژوهش، مدل پارادایمی داده بنیاد در این حوزه را ارائه می دهد که بستری علمی برای گذار به یک نظام حکمرانی پیشگیرانه و داده محور فراهم می آورد.

Keywords:

حکمرانی آلودگی هوا , موانع نهادی , چالش های اجرایی , قانون هوای پاک , نظریه داده بنیاد