گوهرشاد بیگم و سیاست فرهنگی تیموریان: از نهاد وقف تا معماری مشروعیت ساز و شبکه های نخبگانی در قرن نهم هجری

گوهرشاد بیگم از برجسته ترین زنان اثرگذار در تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران دوره تیموری است؛ با این حال، بخش مهمی از پژوهش های موجود، او را یا در مقام همسر شاهرخ و بانی مسجدی مشهور معرفی کرده اند، یا نقش او را در چارچوبی توصیفی و زندگی نامه ای بررسی کرده اند. مسئله اصلی این مقاله آن است که گوهرشاد بیگم چگونه و از طریق چه سازوکارهایی توانست در فضای سیاسی فرهنگی قرن نهم هجری، به کنشگری موثر در حوزه فرهنگ، دین و مشروعیت حکمرانی تبدیل شود. فرضیه مقاله بر آن است که اثرگذاری گوهرشاد نه صرفا محصول منزلت خانوادگی او، بلکه حاصل پیوندی فعال میان حمایت فرهنگی، نهاد وقف، معماری دینی و شبکه سازی با نخبگان بود. این مقاله با رویکردی تحلیلی تاریخی و با تکیه بر منابع کلاسیک دوره تیموری، پژوهش های جدید فارسی و مطالعات غیرفارسی درباره حمایت فرهنگی، وقف و معماری اسلامی، می کوشد از سطح شرح حال فراتر رود و منطق نهادی کنش فرهنگی گوهرشاد را توضیح دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که گوهرشاد بیگم از طریق بانی گری هدفمند، تاسیس و پشتیبانی از نهادهای دینی و آموزشی، بهره گیری از ظرفیت نمادین معماری، و استقرار سازوکارهای ماندگار وقفی، توانست در تولید قدرت نرم، سازمان دهی حافظه جمعی و تقویت مشروعیت دولت شاهرخ نقش ایفا کند. بر این اساس، گوهرشاد بیگم را باید نه صرفا بانویی خیرخواه، بلکه یکی از بازیگران مهم سیاست فرهنگی تیموریان دانست که از رهگذر نهادسازی و فضاسازی فرهنگی، در بازتولید نظم سیاسی عصر خود مشارکت داشت.

Keywords:

گوهرشاد بیگم , تیموریان , سیاست فرهنگی , وقف , مسجد گوهرشاد