پیشگیری از رفتارهای خودآسیب رسان مبتنی بر مداخلات روانشناختی: مرور شواهد تجربی و چالش ها

هدف: رفتارهای خودآسیب رسان در نوجوانان و جوانان به یک معضل جدی سلامت روان در سطح جهانی تبدیل شده است. هدف این پژوهش، مرور نظام مند شواهد تجربی درباره اثربخشی مداخلات روان شناختی در پیشگیری از رفتارهای خودآسیب رسان (شامل خودآسیب رسانی غیرخودکشی، افکار خودکشی و اقدام به خودکشی) و همچنین شناسایی چالش های اجرایی این مداخلات در بافت ایران بود. روش: این مطالعه به صورت مرور نظام مند با رویکرد سنتز روایتی انجام شد. جستجوی نظام یافته در پایگاه های داده بین المللی (PubMed، Scopus، Web of Science و Google Scholar) و پایگاه های داخلی (SID، Magiran و نورمگز) در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ برای منابع انگلیسی و ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ برای منابع فارسی صورت گرفت. معیارهای ورود شامل مطالعات تجربی (کارآزمایی های بالینی تصادفی شده، طرح های نیمه آزمایشی و مطالعات طولی) بود که اثربخشی مداخلات روان شناختی را بر پیامدهای رفتارهای خودآسیب رسان در نوجوانان و جوانان ۱۲ تا ۲۵ ساله سنجیده بودند. پس از غربالگری در سه مرحله، ۲۵ مطالعه واجد شرایط وارد سنتز نهایی شدند. یافته ها: شش رویکرد اصلی مداخلات روان شناختی شناسایی شد: درمان های سیستمی و خانواده‑محور، درمان دیالکتیکی‑رفتاری (DBT) با قوی ترین شواهد برای کاهش رفتارهای تکراری خودآسیب رسان، درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) با ظرفیت بالای بومی سازی فرهنگی، درمان شناختی‑رفتاری (CBT) با تاکید بر بازسازی باورهای ناکارآمد، درمان های مبتنی بر ذهن آگاهی، و مشاوره بحران و مداخلات کوتاه مدت. بیشترین اثربخشی در برنامه های ترکیبی چندسطحی مشاهده شد. سه دسته چالش عمده در اجرای این مداخلات در ایران شناسایی گردید: چالش های ساختاری (کمبود درمانگران متخصص و نبود پروتکل های بومی)، چالش های فرهنگی (انگ اجتماعی و تابو بودن صحبت از خودکشی) و چالش های فناورانه (کمبود زیرساخت های مشاوره آنلاین و خطوط بحران). نتیجه گیری: مداخلات روان شناختی مبتنی بر شواهد، به ویژه رویکردهای ترکیبی، نقش اساسی در پیشگیری از رفتارهای خودآسیب رسان در نوجوانان دارند. اجرای موثر آن ها در ایران نیازمند بومی سازی محتوایی، تربیت نیروی انسانی تخصصی، تدوین پروتکل های استاندارد ملی، کاهش انگ اجتماعی و توسعه زیرساخت های مشاوره از راه دور است.

Keywords:

رفتارهای خودآسیب رسان , خودکشی , مداخلات روان شناختی , مرور نظام مند , نوجوانان , ایران