تحلیل داستان طوطی و بازرگان مثنوی براساس نظریه روانکاوی ژاک لاکان

نقد روانکاوانه، به عنوان حاصل تلاقی روانکاوی با آثار و نظریه های هنری، بر مبنای مفاهیم و روش هایی که مهم ترین نظریه پردازان روانکاوی، زیگموند فروید و ژاک لاکان، بنیاد نهاده اند، سعی در خوانشی متفاوت از آثار هنری دارد. متن ادبی، لذت خود را به مخاطبان منتقل نمی کند، بلکه اجازه می دهد افراد به منابع لذت در ناخودآگاه خود دست یابند. نقد روانکاوانه متن را به قصد یافتن ساختارهایی که موجب خلق چنین لذتی می شود؛ تجزیه و تحلیل می کند. این رویکرد، با تاکید بر نقش تعیین کننده زبان بر حیات ناخودآگاهانه انسان ها، می کوشد تا با اعمال مفاهیم و روش های خود بر متون ادبی، آنها را با رویکردی نقادانه قرائت کند. در این بررسی، ابتدا به تبیین نظریه لاکان پرداخته ایم که در تجزیه و تحلیل متون ادبی مورد استفاده قرار می گیرد. در پایان، به کمک مفاهیم نقد روانکاوانه لاکان، داستان طوطی و بازرگان را مورد ارزیابی قرار داده ایم. در این داستان، یکی از قهرمانان اصلی آن، یعنی بازرگان، بعد از مواجهه با مرگ تصنعی طوطی خود و از دست دادن آن، به عنوان بزرگ ترین تعلق ذهنی خود، در مسیر رسیدن به حیث واقع قرار می گیرد و همین موقعیت او را برای ورود به عالم تجارب عرفانی مهیا می کند. بازرگان، ضمن از سر گذراندن تجربه عرفانی دچار استحاله شخصیتی (تولد مجدد) و استعلای شخصیتی می شود. بازرگان در این داستان بخشی از وجود مولاناست که با دیدار شمس متحول می شود. به همین دلیل در بخشی از داستان مولانا به عنوان راوی روایت با بازرگان به نفس واحدی تبدیل می شوند.

Keywords:

مثنوی معنوی