تحلیل تطبیقی پیامدهای نوسازی شهری عصر پهلوی بر ساختار فضایی و هویت کالبدی مشهد، تبریز و اصفهان

عصر پهلوی نمایانگر یکی از دوره های محوری در تاریخ معماری و شهرسازی معاصر ایران است که با اراده ای متمرکز برای نوسازی (Modernization)، دولت سازی مدرن و ادغام در نظم جهانی شناخته می شود. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با اتکا بر مطالعات اسنادی-تاریخی، فرآیند گذار از الگوهای سنتی، درون گرا و محله محور به ساختارهای مدرن، برون گرا و خودرو محور را در شهرهای مشهد، تبریز و اصفهان بررسی می کند. در این راستا، مفاهیم نظری نحو فضا، از جمله اتصال، عمق فضایی و سلسله مراتب فضایی، به عنوان چارچوبی مفهومی برای تبیین دگرگونی سازمان فضایی و مفهوم محرمیت به کار گرفته شده اند. یافته ها نشان می دهد که نوسازی شهری در این دوره، متاثر از ناسیونالیسم آمرانه، سکولاریسم و صنعتی سازی شتابان، از طریق مداخلات کالبدی گسترده نظیر خیابان کشی، تخریب بافت های ارگانیک و تغییر تیپولوژی مسکن تحقق یافت. مطالعه تطبیقی نمونه ها نشان می دهد که این مداخلات، ضمن فراهم سازی برخی زیرساخت های مدرن، موجب تضعیف مفاهیمی چون محرمیت، سلسله مراتب فضایی و هویت محله ای شد. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که نادیده گرفتن ارزش های سنتی، مذهبی و بومی در فرآیند نوسازی، به گسترش بیگانگی فضایی، بحران هویت و تعمیق شکاف های اجتماعی انجامید.

Keywords:

عصر پهلوی , نوسازی شهری , معماری مدرن , محرمیت , نحو فضا , هویت شهری