جادوی خاک و آب هنر آجرکاری در معماری ایرانی

آجر یکی از اولین مصالح ساختمانی ترکیبی به کار رفته توسط بشر است که منشاء خاکی دارد و به عنوان یکی از اصلی ترین ساختمان های معماری ایرانی از دیرباز مورد استفاده بوده است و با توجه به یافته های باستان شناسان در تپه های سیلک کاشان قدمت استفاده از آجرهای پخته شده با نور خورشید به بیش از ۵۰۰۰ سال پیش بازمی گردد همزمان با ساکنین فلات ایران سومریان و بابلیان در بین النهرین نیز از خشت خام و سپس آجر پخته شده در معماری و شهرسازی خود استفاده می کردند. سوابق تاریخی حاکی از وجود کوره های آجرپزی در نواحی شوش خوزستان (کنونی) و بین النهرین مربوط به حدود ۵۰۰۰ سال پیش می باشد. استفاده مداوم از آجر از آن زمان تاکنون نشانگر نقش پایدار آن در معماری است و همین اهمیت دستمایه این نوشتار برای بررسی نحوه استفاده از آجر با تمرکز بر نقش زیبایی شناختی آن و شیوه های به کارگیری و تزئینی آجر در معماری ایرانی شده است. با توجه به شرایط اقلیمی فلات ایران و فراوانی خاک در آن و دسترسی به آب به عنوان مواد اولیه اصلی آجر فراوانی و کاربرد گسترده از آجر در معماری ایرانی را می توان نشات گرفته از این شرایط دانست. آنکه اقلیم و ویژگی های محیطی و آب و هوایی همواره به عنوان عوامل موثر در معماری حائز اهمیت هستند مضافا. بررسی بناهای تاریخی ایران نیز موید جایگاه و اهمیت آجر به عنوان اصلی ترین مصالح ساختمانی معماری ایرانی از روزگار کهن تا به امروز می باشد. به صورت کلی می توان گفت آجر در معماری ایران به عنوان یکی از مصالح ساده نزدیک به طبیعت و بوم آورد همواره مورد استفاده بوده است، در بقایای تخت جمشید آجرهای پخته شده و لعاب دار منقوش و رنگارنگ یافت شده، همچنین در زیگورات چغازنبیل شوش و بقایای طاق کسری نشانه تکامل دانش معماری آن دوران در ساخت آجر با دوام و قابلیت های ساختمانی و تزئینی بالا بوده و همگی شاهدی بر قدمت و جایگاه ویژه آجر در معماری ایران می باشند در طول تاریخ باستانی ایران و همچنین در دوره پس از اسلام در ایران تکامل و شکوفایی کاربرد آجر نه تنها به عنوان یکی از مصالح ساختمانی بلکه به عنوان یکی از مهمترین و چشم نوازترین تزئینات کاربردی معماری ایرانی حائز اهمیت است و آجرکاری در هر دوره ای از تاریخ ایران به فراخور شرایط رنگ و بوی خاصی داشته و متناسب با شرایط و مقاطع زمانی مختلف دستخوش تغییراتی شده است با این همه می توان گفت آجر و آجرکاری خصوصا از دوره سلجوقی تاکنون نقش محوری سازهای ساختمانی و تزئینی در معماری ایرانی داشته است. متاسفانه هنر آجرکاری پس از دوره سلجوقیان تا کنون به مرور سیر نزولی را طی کرده تا اینکه در دوران معاصر یعنی از اواسط دوره قاجار مجددا مورد توجه معماران بوده و تا دوره پهلوی دوم رونق و پیشرفت داشته است. این نوشتار با روش تحقیق تحلیلی توصیفی و جمع آوری اطلاعات به روش کتابخانه ای نقش تزئینی آجر را در معماری مورد بررسی قرار داده و تعریفی اجمالی از نحوه به کارگیری و انواع چیدمان آجری ارائه می نماید.

Keywords:

آجر , چیدمان , آجر تزئینات آجری , آجرکاری