بازنمایی مادرانگی در پلتفرم های هوش مصنوعی مطالعه موردی (Gemini-Chat GPT-Copilot)

پژوهش حاضر با هدف واکاوی انتقادی چگونگی بازنمایی مادرانگی در پلتفرم های هوش مصنوعی مولد و تحلیل میزان همخوانی یا ناهمخوانی این بازنمایی ها با مولفه های فرهنگی-هویتی مادرانگی در بافت جامعه ایران انجام شد. این مطالعه با رویکرد کیفی و به روش نشانه شناسی انتقادی مبتنی بر نظام پنج گانه رمزگان رولان بارت (هرمنوتیکی، معنایی، نمادین، کنشی و فرهنگی) صورت پذیرفت. داده ها شامل ۹ تصویر بود که توسط سه پلتفرم Gemini، ChatGPT و Copilot بر اساس سه پرامپت استاندارد شده مرتبط با ماهیت، شاخصه اصلی و کنش های روزمره مادران ایرانی تولید شده بودند و نمونه گیری به شیوه هدفمند انجام گرفت. یافته ها آشکار ساخت که هر سه پلتفرم در یک هسته معنایی مشترک، مادرانگی را به مثابه ستون انحصاری مراقبت و انسجام خانواده و عمدتا در محدوده فضای خصوصی بازنمایی می کنند و عاملیت اجتماعی مادر را به حاشیه می رانند. با این حال، هر پلتفرم صورت بندی ایدئولوژیک متفاوتی ارائه داد: Gemini تصویری آرمانی و تمدنی، ChatGPT بازنمایی ایثارگر ملال زده و Copilot هارمونی زیباشناختی و سکولاریسم بصری را برجسته ساخت. تحلیل نشانه شناختی همچنین گسست های معنایی عمیقی مانند ناتوانی در درک قداست نان، تحمیل حجاب کامل در خلوت خانه و حذف سجاده به عنوان بستر شرعی عبادت را آشکار کرد. نتیجه گیری نهایی نشان داد که بازنمایی مادرانگی در این پلتفرم ها به دلیل آموزش بر پایه داده های غربی و ساختارهای الگوریتمی غیرشفاف، دچار نوعی شرق شناسی دیجیتال و حبس خانگی الگوریتمی شده است که ضمن طبیعی سازی بار نابرابر مراقبت بر دوش زن، امکان های متکثر هویت مادرانه در عرصه های اجتماعی را نامرئی می سازد. بنابراین، پژوهش بر ضرورت تنظیم گری الگوریتمی، تنوع بخشی به داده های آموزشی و تدوین نظام نامه اخلاقی بومی برای بازتعریف مادرانگی به مثابه عاملیتی پویا تاکید ورزید.

Keywords:

بازنمایی مادرانگی , هوش مصنوعی مولد , نشانه شناسی بارت , فمینیسم پسااستعماری , شرق شناسی دیجیتال , هویت ایرانی