شهر هوشمند

امیرحسین نوروزی:

تعریف شهر هوشمند: رویکردهای مختلف (فنی، انسانی، حکمرانی محور)

شهر هوشمند، مفهومی پویا و میان رشته ای است که در تقاطع حوزه هایی چون مطالعات شهری، فناوری اطلاعات، سیاست گذاری عمومی و علوم اجتماعی شکل گرفته و تکامل یافته است. با وجود رشد گسترده کاربرد این مفهوم در اسناد سیاستی و پروژه های شهری، همچنان تعریف جامع و یکپارچه ای که مورد اجماع جهانی باشد و جود ندارد. در عوض، بسته به چشم انداز نظری و اهداف اجرایی، رویکردهای متنوعی برای تبیین شهر هوشمند شکل گرفته اند. در میان آن ها، سه رویکرد اصلی قابل تفکیک اند: فنی محور (Techno-centric)، انسان محور (Human-centric) و  حکمرانی محور (Governance-oriented). این رویکردها نه تنها در تعریف اهداف شهر هوشمند، بلکه در نوع بهره گیری از فناوری، نقش آفرینی شهروندان و  مدل های عملیاتی تفاوت های ساختاری دارند.

۱. رویکرد فنی محور (Techno-centric Approach)

در این رویکرد، شهر هوشمند به مثابه یک اکوسیستم فناورانه پیچیده تلقی می شود که در آن، زیرساخت های دیجیتال، داده های کلان، الگوریتم ها و سامانه های هوشمند به صورت یکپارچه برای بهینه سازی خدمات شهری به کار گرفته می شوند. تمرکز این دیدگاه بر ارتقاء بهره وری، کاهش هزینه های عملیاتی، تصمیم سازی لحظه ای و  پاسخ گویی سریع به نیازهای شهری است.

مطابق تعریف اتحادیه بین المللی ارتباطات (ITU)، «شهر هوشمند، شهری است که در آن فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی (ICT) برای بهبود کیفیت زندگی شهروندان، افزایش بهره وری سامانه های شهری و  ارتقاء پایداری محیطی به کار گرفته می شود» (ITU, 2023).

در این چارچوب، فناوری هایی مانند اینترنت اشیاء (IoT)، کلان داده (Big Data)، هوش مصنوعی (AI)، سنسورهای محیطی، شبکه های ۵G، پردازش لبه ای (Edge Computing) و دوقلوی دیجیتال (Digital Twin) نقشی محوری دارند. شرکت هایی همچون IBM، Cisco، Siemens و Huawei مفاهیمی چون Smarter Planet و Digital Twin City را توسعه داده اند (Townsend, 2013).

نمونه های جهانی این رویکرد شامل موارد زیر است:

• NEOM در عربستان سعودی: شهری آینده نگر، بدون خودرو و مبتنی بر هوش مصنوعی محیطی، انرژی تجدیدپذیر و معماری خطی (NEOM Company, 2023; World Bank, 2024).
• Masdar City در امارات: نمونه ای از شهر پایدار بیابانی با طراحی اقلیمی، انرژی پاک و مصرف بهینه (Reiche, 2010; Cugurullo, 2016).
• Songdo در کره جنوبی: شهری برنامه ریزی شده با سنسورهای زیست محیطی، خانه های هوشمند و مدیریت خودکار پسماند (Lee & Han, 2021).
• Hangzhou در چین: نمونه ای از حکمرانی الگوریتمی با سامانه City Brain برای مدیریت ترافیک (Zeng & Wang, 2020).
• Toronto – Sidewalk Labs: آزمایشگاه طراحی شهری داده محور با رویکرد الگوریتمی و شبیه سازی فضایی (Sidewalk Labs, 2019).
• Yinchuan در چین: شهر مبتنی بر دولت دیجیتال، شناسایی بیومتریک و زیرساخت یکپارچه خدماتی (Kitchin, 2021).

در مجموع، این رویکرد با تصویرسازی از «شهر به مثابه ماشین هوشمند» شناخته می شود؛ الگویی که گرچه در اتوماسیون و بهره وری پیشرو است، اما بدون تلفیق با رویکردهای انسانی و حکمرانی، خطر انزوای اجتماعی و کاهش مشارکت شهروندان را در پی دارد.

۲. رویکرد انسان محور (People-Centric Approach)

رویکرد انسان محور در دهه ۲۰۱۰ و در واکنش به غلبه نگاه فناورانه شکل گرفت. در این رویکرد، فناوری به عنوان ابزار در خدمت ارتقاء زیست پذیری، عدالت فضایی و سرمایه اجتماعی عمل می کند. شهر هوشمند از این منظر، مکانی برای مشارکت معنادار، رفاه پایدار و شکوفایی فردی و جمعی است (UN-Habitat, 2022).

به جای تمرکز صرف بر داده و زیرساخت، این مدل بر زیست انسانی، کیفیت زندگی و  برابری در دسترسی به خدمات شهری تاکید دارد. فناوری، مشارکت شهروندان در طراحی، پایش و  بهبود خدمات را تسهیل می کند و شهروند به عنوان شریک فعال در حکمرانی شهری بازتعریف می شود.

نمونه های شاخص این رویکرد عبارت اند از:

• بارسلونا با پلتفرم Decidim برای مشارکت مستقیم در بودجه ریزی شهری و بازتوزیع داده به مثابه کالای عمومی (March & Ribera-Fumaz, 2016).
• آمستردام با برنامه Smart Citizens Lab و سنسورهای داوطلبانه برای پایش محیط (Waag Society, 2021).
• هلسینکی با دوقلوی دیجیتال شفاف و طراحی داده محور برای ارتقاء رضایت عمومی (Kitchin, 2021).
• وین با سیاست گذاری اجتماعی در تلفیق با نوآوری فناورانه و عدالت فضایی (Giffinger et al., 2007).
• ریکیاویک در ایسلند، نمونه ای کوچک مقیاس با تمرکز بر انرژی پاک و گفت وگوی دیجیتال (European Commission, 2019).
• کیگالی در رواندا، نمونه ای از توسعه فراگیر دیجیتال در بستر اقتصاد محدود (UN-Habitat, 2020).

در این رویکرد، توسعه شهر هوشمند به جای محوریت فناوری، فرآیندی اجتماعی، اخلاق محور و مشارکتی تلقی می شود که به بازتعریف رابطه میان شهروند، داده، فضا و قدرت تصمیم سازی منجر می گردد.

۳. رویکرد حکمرانی محور (Governance-Oriented Approach)

رویکرد سوم، شهر هوشمند را به عنوان نظامی نوین از حکمرانی شبکه ای، داده محور و مشارکتی تحلیل می کند. برخلاف مدل های متمرکز بر خدمات یا فناوری، این نگرش بر تحول ساختار قدرت، شفاف سازی تصمیمات و  بازتوزیع نقش ها میان دولت، بخش خصوصی و شهروندان تاکید دارد (OECD, 2023).

در این چارچوب، مفاهیمی چون حکمرانی الگوریتمی، سیاست گذاری مبتنی بر داده، رای گیری دیجیتال و حق دانستن دیجیتال در کانون توجه قرار دارند. فناوری اطلاعات نه فقط ابزار، بلکه بستر تعامل نهادی و تقویت پاسخ گویی عمومی تلقی می شود.

نمونه های برجسته در این زمینه عبارت اند از:

• سئول با سامانه های Open Seoul و mVoting برای شفاف سازی بودجه، پروژه ها و مشارکت مستقیم در تصمیم گیری (Park et al., 2021).
• سنگاپور با برنامه Smart Nation و هویت دیجیتال ملی و زیرساخت داده محور برای خدمات عمومی (Ho, 2016; Smart Nation Singapore, 2021).
• دوبی با پلتفرم DubaiNow و استراتژی Dubai Paperless و  به کارگیری بلاک چین برای شفاف سازی تراکنش های دولتی (Smart Dubai, 2020).
• زاراگوزا در اسپانیا، با مشارکت شهروندی و دسترسی عمومی به داده ها در قالب یک مدل میانه مقیاس (Ratti & Townsend, 2011).
• کلمبوس در ایالات متحده، با تمرکز بر حمل ونقل داده محور و زیرساخت دیجیتال برابر (USDOT, 2018).

ویژگی منحصربه فرد این مدل، تغییر پارادایم در ساخت قدرت شهری است؛ جایی که داده و الگوریتم بخشی از منطق تصمیم سازی هستند و به همین دلیل، نیازمند چارچوب هایی برای حکمرانی داده، مسئولیت پذیری الگوریتم ها و توازن میان نوآوری و حقوق عمومی اند.

منابع

• Alibaba Cloud. (2022). City Brain: Smart Urban Governance through AI.
• Bakıcı, T., Almirall, E., & Wareham, J. (2013). A Smart City Initiative: The Case of Barcelona. Journal of the Knowledge Economy, 4(2), 135–148.
• Cugurullo, F. (2016). How to Build a Sandcastle: The Genesis of Masdar City. Journal of Urban Technology, 23(1), 23–43.
• European Commission. (2019). Reykjavik Smart City Profile.
• Giffinger, R., et al. (2007). Smart Cities: Ranking of European Medium-Sized Cities. Vienna University of Technology.
• Ho, P. (2016). Smart Nation Singapore: Roadmap & Milestones. Smart Nation Programme Office.
• ITU. (2023). Smart Sustainable Cities: An Overview. International Telecommunication Union.
• Kitchin, R. (2021). The Data-Driven City: How Algorithms Transform Urban Governance. Urban Studies, 58(3), 456–472.
• Lee, J., & Han, S. (2021). Smart Urbanism and the Techno-Politics of Songdo. Journal of Urban Technology, 28(4), 55–72.
• March, H., & Ribera-Fumaz, R. (2016). Smart Contradictions: Making Barcelona a Self-Sufficient City. European Urban and Regional Studies, 23(4), 816–830.
• NEOM Company. (2023). NEOM Official Masterplan.
• OECD. (2023). Smart Cities and Inclusive Growth. Paris: OECD Publishing.
• Park, S., Lee, K., & Kim, H. (2021). Open Government in Korea. Government Information Quarterly, 38(1), 101536.
• Ratti, C., & Townsend, A. (2011). The Social Nexus. Scientific American, 305(3), 42–48.
• Reiche, D. (2010). Renewable Energy Policies in the Gulf. Energy Policy, 38(1), 378–382.
• Sidewalk Labs. (2019). Master Innovation and Development Plan – Quayside.
• Smart Dubai. (2020). Dubai Paperless Strategy and Blockchain Initiatives.
• Smart Nation Singapore. (2021). Digital Government Blueprint.
• UN-Habitat. (2020). Smart Kigali City Programme.
• UN-Habitat. (2022). People-Centered Smart Cities Report.
• USDOT. (2018). Smart City Challenge: Lessons Learned.
• Waag Society. (2021). Amsterdam Smart Citizens Lab Report.
• World Bank. (2024). Greenfield Smart Cities: Design, Governance, and Risk.
• Zeng, Y., & Wang, Y. (2020). AI Governance in China: Case Study of Hangzhou. Journal of Chinese Governance, 5(4), 589–610.
• منبع:
• اندیشکده تحول حکمرانی علامه