اقتصاد زیارت مشهد نیازمند انقلاب صنایع خلاق در حوزه سوغات است

اقتصاد زیارت مشهد نیازمند انقلاب صنایع خلاق در حوزه سوغات استاقتصاد زیارت مشهد با وجود میزبانی میلیون ها زائر، از پتانسیل واقعی خود عقب است؛ زیرا «سبد سوغات زائر» فاقد ارزش افزوده لازم و اصالت فرهنگی است. این گزارش، راهبرد کلیدی صنایع خلاق را برای تحول این بخش و دستیابی به رونق پایدار در خراسان رضوی بررسی می کند.راهبرد صنایع خلاق برای رونق اقتصاد زیارت در خراسان رضوی؛

📷

زهرا مرادوند | به گزارش پایگاه خبری رضوی؛ شهر مشهد، به عنوان قلب تپنده زیارت در جهان اسلام، سالانه ده ها میلیون زائر را به خود جذب می کند؛ حضوری عظیم که به حق می توانست موتور محرک توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی پایدار باشد.

اما پژوهش های صورت گرفته و اظهارات کارشناسان نشان می دهد که این ظرفیت عظیم، به دلیل ضعف ساختاری در زنجیره ارزش، به درستی به "ارزش افزوده" تبدیل نشده است. «سوغات زائر» در این میان، نماد عینی این ناکارآمدی است؛ سبدی که به جای روایت هویت فرهنگی و معنوی، به مجموعه ای از کالاهای تکراری و بی هویت تقلیل یافته است.

این وضعیت، زائر را با تجربه ای ناقص و ظرفیت های کارآفرینی را در استان خراسان رضوی بلااستفاده باقی می گذارد. این گزارش، تحلیل های شهرام عیدی زاده، مدیر مرکز آموزش اتاق بازرگانی خراسان رضوی، را پیرامون چرایی این شکاف میان «حضور انبوه» و «ارزش اندک» و راه حل های سیاستی لازم برای تحول در اقتصاد زیارت مبتنی بر صنایع خلاق بررسی می کند.

سوغات زائر؛ حلقه مفقوده اقتصاد زیارت در مشهد

در حالی که مشهد سالانه میلیون ها زائر از سراسر دنیا را میزبانی می کند، اقتصاد این زیارت هنوز نتوانسته از این ظرفیت بی بدیل، مزیت توسعه ای پایدار بسازد؛  به تعبیر شهرام عیدی زاده، اقتصاد زیارت در مشهد نه از کمبود تقاضا، که از کمبود «ارزش افزوده» رنج می برد؛ جایی که حضور گسترده زائران، به جای خلق اشتغال، نوآوری و صادرات فرهنگی، در چرخه ای از مصرف بی هویت و کالای ارزان گرفتار مانده است.

به باور او، مشکل اصلی این بخش در نبود ساختار بازار باکیفیت است؛ بازاری که باید انتخاب مطلوب را برای زائر و انگیزه نوآوری را برای تولیدکننده فراهم کند.

غیبت استاندارد، فقدان روایت فرهنگی و نبود اعتماد نهادی، بازار را به مسیر ساده ترین کالا هدایت کرده است؛ کالایی تکراری، وارداتی و فاقد اصالت فرهنگی که تجربه معنوی زیارت را به یک خرید روزمره تقلیل می دهد.

از وفور تقاضا تا فقر ارزش افزوده

عیدی زاده معتقد است در منطق اقتصاد، تعداد مصرف کنندگان هرگز تضمین کننده رفاه نیست، مگر آن که نظام تولید و عرضه بتواند این تقاضا را به کیفیت و برند تبدیل کند. مشهد در این نقطه گرفتار مانده است: شمار زائران بالا می رود، اما تنوع سوغات، عمق بازار و سهم بخش خصوصی خلاق رشد نمی کند.

سوغات زائر در تعریف واقعی خود می توانست پیوند میان زیارت، صنایع فرهنگی و هنر مشهد باشد، اما اکنون به بازاری دلال محور با حداقل استاندارد بدل شده است.

به همین سبب، زائر با ذهنی مملو از معنا وارد شهر می شود، ولی با بسته ای بی هویت از آن بیرون می رود؛ بسته ای که نه یادآور حس زیارت است و نه نماینده فرهنگ میزبان.

صنایع خلاق؛ کلید تحول در اقتصاد زیارت

از دید مدیر مرکز آموزش اتاق بازرگانی خراسان رضوی، پاسخ به این چالش در صنایع خلاق نهفته است؛ جایی که هنر، فرهنگ، اقتصاد و فناوری هم زمان دست به کار می شوند تا محصول، صرفا یک کالا نباشد، بلکه «تجربه قابل حمل زیارت» باشد.

در این الگوی جهانی، سوغات زائر صرفا با کیفیت فیزیکی تعریف نمی شود، بلکه چهار مولفه تعیین کننده دارد: اصالت فرهنگی، روایت معتبر، طراحی هوشمند و اعتماد نهادی. وقتی این عناصر کنار هم قرار گیرند، سوغات به برند فرهنگی تبدیل می شود، نه به کالا.

رویدادها؛ اگر ابزار سیاست باشد، نه ویترین

عیدی زاده تاکید می کند که راه حل پایدار، برگزاری رویدادهایی است که نقش «آزمایشگاه سیاستی» داشته باشند؛ یعنی بستری برای کشف کیفیت، کاهش عدم تقارن اطلاعات و اتصال مستقیم تولیدکنندگان خلاق به بازار واقعی زائران. چنین رخدادهایی اگر از نگاه سیاست گذاری و با مشارکت واقعی بخش خصوصی طراحی شوند، می توانند بنیان شکل گیری یک بازار هوشمند برای اقتصاد زیارت باشند.

در این نمونه، دولت تنها تنظیم گر است و بخش خصوصی بازیگر اصلی؛ زائر نیز داور نهایی کیفیت. نتیجه چنین سازوکاری آن است که بازار از تقلید خارج شده و به نوآوری، روایت فرهنگی و تولید ارزش افزوده می رسد.

تعریف سوغات شاخص زائر؛ ضرورت سیاستی

به زعم عیدی زاده، تعریف دقیق «سوغات شاخص زائر» یک سلیقه شخصی نیست، بلکه ضرورتی سیاستی است. محصولی که قرار است نماینده مشهد باشد باید واجد چهار ویژگی باشد:

۱. اصالت فرهنگی و ارتباط محتوایی با مفهوم زیارت؛ 
۲. استاندارد کیفی قابل دفاع؛ 
۳. توان روایت و نمادسازی؛ 
۴. پشتوانه اعتماد نهادی برای مصرف کننده.

در غیاب این تعریف مشترک، هرگونه حمایت یا ترویج فقط به بازتولید وضع فعلی بازار می انجامد. او هشدار می دهد که اگر این فرآیند با نگاه مقطعی دنبال شود، هیچ اثر توسعه ای نخواهد داشت.

تداوم؛ شرط شکل گیری برند جمعی

به گفته عیدی زاده، تنها استمرار رویدادها و تداوم نهادی است که می تواند از فعالیت های نمایشی به روندهای توسعه ای منجر شود. استمرار این رویکرد نه تنها به شکل گیری برند جمعی در حوزه سوغات مشهد کمک می کند، بلکه ریسک سرمایه گذاری بخش خصوصی را نیز کاهش می دهد. در نتیجه، زنجیره ارزش صنایع خلاق زیارت تکمیل خواهد شد و هر زائر بخشی از این زنجیره فرهنگی–اقتصادی می شود.

نتیجه گیری تحلیلی: از زیارت پرشمار به زیارت پربار

اقتصاد زیارت در مشهد، آن طور که از تحلیل های شهرام عیدی زاده برمی آید، نیازمند یک دگردیسی بنیادی است. مسئله اصلی نه در جذب تعداد زائران بیشتر، بلکه در بهره وری ارزش افزوده از هر زائر است.

استان خراسان رضوی با دارا بودن بزرگ ترین قطب زیارتی جهان اسلام، باید جایگاه خود را از یک کانون مصرفی صرف به یک قطب تولید فرهنگی و اقتصادی ارتقا دهد. تحول مورد نظر، مستلزم پذیرش این منطق است که سوغات نباید محصول جانبی زیارت باشد، بلکه باید تجربه فرهنگی ممتاز زائر را به کالا تبدیل کند.

تمرکز بر صنایع خلاق، تعریف شاخص های کیفی برای سوغات و ایجاد بسترهای سیاستی مستمر (به جای رویدادهای مقطعی) نه تنها اقتصاد محلی را متحول می سازد، بلکه چهره فرهنگی مشهد را در سطح جهان بازتعریف خواهد کرد.

در نهایت، تحقق این هدف، یعنی تبدیل «زیارت پرشمار» به «زیارت پربار»، کلید اصلی تبدیل ظرفیت عظیم مذهبی به مزیت توسعه ای پایدار برای خراسان رضوی است.

https://www.razavi.news/fa/report/127257/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%BA%D8%A7%D8%AA