آزادی بیان به عنوان ستون اصلی تحقق دموکراسی در جوامع ؛ نگاهی اجمالی بر نقش آزادی بیان در شکل گیری مشارکت سیاسی شهروندان

دانشگاه پیام نور (همه مراکز) 

آزادی بیان به عنوان ستون اصلی دموکراسی نقشی اساسی در شکل گیری مشارکت سیاسی دارد، زیرا بدون امکان بیان آزادانه دیدگاه ها، نقد قدرت، طرح مطالبات و گفت وگوی عمومی، هیچ جامعه ای نمی تواند به مشارکت آگاهانه و مسئولانه شهروندان دست یابد. 

دموکراسی بر پایه این باور شکل گرفته که مردم باید در تصمیم گیری های سیاسی نقش داشته باشند و این نقش زمانی معنا پیدا می کند که افراد بتوانند آزادانه فکر کنند، آزادانه سخن بگویند و آزادانه انتخاب کنند. آزادی بیان فضای عمومی را زنده و پویا نگه می دارد و به شهروندان اجازه می دهد درباره مسائل مهم جامعه بحث کنند، از عملکرد مسئولان آگاه شوند و در نهایت تصمیم های سیاسی خود را بر اساس اطلاعات و تحلیل های واقعی اتخاذ کنند. در غیاب آزادی بیان، مشارکت سیاسی به یک رفتار نمایشی تبدیل می شود، زیرا مردم بدون دسترسی به اطلاعات معتبر و بدون امکان نقد، نمی توانند انتخابی آگاهانه داشته باشند.
آزادی بیان همچنین زمینه ساز شکل گیری (افکار عمومی ) است. افکار عمومی زمانی شکل می گیرد که افراد بتوانند آزادانه درباره مسائل مختلف گفت وگو کنند، دیدگاه های متفاوت را بشنوند و از دل این تضارب آرا به درکی مشترک برسند. این فرایند برای رسیدن به دموکراسی امری حیاتی است، زیرا تصمیم های سیاسی در نهایت باید بازتاب دهنده خواست و نگرش جامعه باشد. اگر آزادی بیان محدود شود، افکار عمومی به جای آنکه محصول گفت وگوی آزاد باشد، تحت تاثیر تبلیغات، ممیزی یا روایت های یک سویه شکل می گیرد و این امر مشارکت سیاسی را از معنا تهی می کند. آزادی بیان به شهروندان امکان می دهد که نه تنها درباره سیاست، بلکه درباره ارزش ها، هویت ها و آینده جامعه بحث کنند و این بحث ها پایه های مشارکت سیاسی را تقویت می کند.
نقش آزادی بیان در نقد فرآیند قدرت نیز بسیار مهم است. دموکراسی بدون نقد قدرت، به تدریج به سمت تمرکزگرایی و جمود حرکت می کند. آزادی بیان به رسانه ها، روشنفکران، فعالان مدنی و حتی شهروندان عادی اجازه می دهد عملکرد نهادهای دولتی را نقد نمایند ، خطاها را آشکار کنند و مسئولان را به پاسخ گویی وادارند. این نظارت عمومی باعث می شود قدرت از مسیر اصلی خود منحرف نشود و سیاست گذاران مجبور باشند تصمیم های خود را با منافع عمومی هماهنگ کنند. نقد آزادانه همچنین به مردم کمک می کند که درک دقیق تری از مسائل سیاسی داشته باشند و مشارکت آن ها بر پایه آگاهی و تحلیل شکل بگیرد، نه بر اساس احساسات یا اطلاعات ناقص.
در جامعه ای که بیان آزادانه مجاز است، اقلیت ها، زنان، جوانان و گروه های حاشیه ای می توانند مطالبات خود را مطرح کنند و در فرآیند سیاسی دیده شوند. این دیده شدن، مقدمه مشارکت سیاسی است. وقتی گروه های مختلف بتوانند صدای خود را به گوش دیگران برسانند، فضای سیاسی فراگیرتر می شود و دموکراسی از حالت صوری به حالت واقعی نزدیک تر می شود. آزادی بیان همچنین به شهروندان امکان می دهد که از طریق شبکه های اجتماعی، رسانه ها و تجمعات مدنی، خواسته های خود را سازمان دهی کنند و در تصمیم گیری های سیاسی نقش فعال تری داشته باشند.
از سوی دیگر، آزادی بیان به رشد سواد رسانه ای و سیاسی کمک شایانی می نماید. شهروندانی که در معرض دیدگاه های مختلف قرار می گیرند، به تدریج توانایی تحلیل، مقایسه و انتخاب پیدا می کنند. این توانایی برای مشارکت سیاسی ضروری است، زیرا مشارکت بدون آگاهی می تواند به تصمیم های نادرست یا هیجانی منجر شود. آزادی بیان با ایجاد فضایی برای آموزش غیررسمی، گفت وگوی عمومی و تبادل تجربه ها، به مردم کمک می کند که درک عمیق تری از سیاست پیدا کنند و نقش خود را در جامعه بهتر بشناسند.
آزادی بیان نه تنها یک حق فردی، بلکه یک ضرورت جمعی برای بقای اصل دموکراسی است. دموکراسی زمانی زنده می ماند که مردم بتوانند آزادانه سخن بگویند، آزادانه نقد کنند و آزادانه مشارکت کنند. آزادی بیان تسهیل کننده مشارکت سیاسی شهروندان است، زیرا به آنان امکان می دهد در فرآیند تصمیم گیری نقش داشته باشند، مسئولان را پاسخ گو نگه دارند و مسیر آینده جامعه را تعیین کنند.