ریچارد نفیو و نقشه جنگ اقتصادی: روایتی از درون اتاق طراحی تحریم های ایران

معرفی کتاب به عنوان یک سند تاریخی

«هنر تحریم ها: نگاهی از درون میدان» اثر ریچارد نفیو، فراتر از یک کتاب تحلیلی، یک سند تاریخی دست اول از جنگ اقتصادی ایالات متحده علیه ایران است. این اثر به عنوان خاطرات و تحلیل معمار اصلی تحریم های دوره اوباما، دریچه ای بی نظیر به اتاق های فرماندهی در واشنگتن می گشاید. برخلاف آثار دانشگاهی، این کتاب از تجربه عملی میدانی سخن می گوید؛ تجربه ای که مستقیم به انعقاد برجام منتهی شد. نگارش آن در آستانه سال ۱۳۹۷ شمسی، آن را به متنی به روز و مرتبط با تحولات کلیدی منطقه تبدیل کرده است. اهمیت اصلی کتاب در روایتگری از درون سیستم است؛ جایی که نویسنده نه به عنوان یک ناظر بیرونی، بلکه به عنوان افسر اجرایی ارشد، فرآیند طراحی، تصویب و اجرای پیچیده ترین تحریم های تاریخ معاصر علیه یک کشور را تشریح می کند. این متن، نقشه راه استراتژیست های آمریکایی را آشکار می سازد و به همین دلیل، مطالعه آن برای درک منطق قدرت در روابط بین الملل قرن ۲۱ که در آن ابزارهای اقتصادی جایگزین درگیری های نظامی سنتی شده اند، ضروری است. کتاب نفیو نشان می دهد که چگونه تحریم به یک هنر پیچیده تبدیل شده است؛ هنری که نیازمند ترکیبی از شناخت عمیق، زمان بندی دقیق و مدیریت اجماع بین المللی است.

نویسنده: معمار جنگ اقتصادی

ریچارد نفیو، نویسنده کتاب، چهره محوری در جنگ تحریمی آمریکا علیه ایران طی یک دهه (از اواسط دهه ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵) بود. او مسئولیت های کلیدی از جمله مسئول امور ایران در شورای امنیت ملی کاخ سفید و قائم مقام هماهنگی سیاست تحریم در وزارت خارجه را بر عهده داشت. پیشینه او در وزارت انرژی و مشارکت در پرونده های هسته ای لیبی و کره شمالی، وی را به متخصصی همه فن حریف در حوزه منع اشاعه تبدیل کرده بود. در واقع، او را می توان فرمانده چریک های کت و شلواری این نبرد اقتصادی نامید؛ کسی که به جای سلاح گرم، از ابزارهای مالی، بانکی و تجاری برای پیشبرد اهداف استراتژیک کشورش استفاده می کرد. تجربه عملی او در مذاکرات وین به عنوان پشتیبان اصلی تیم مذاکره کننده در حوزه تحریم، به نوشتن این کتاب غنای بی نظیری بخشیده است. دریافت جایزه تعالی در امنیت بین المللی از وزارت خارجه برای نقشش در تصویب قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت، گواهی بر اثرگذاری عملیاتی اوست. بنابراین، کتاب نفیو روایتی از یک بازیگر اصلی است، نه یک تحلیلگر حاشیه نشین، و این، اعتبار بی همتایی به محتوای آن می بخشد.

هسته فلسفی: تحریم به مثابه «ایجاد درد»

در هسته مفهومی کتاب، یک ایده کلیدی قرار دارد: تحریم موفق، تحریمی است که بتواند «درد» ایجاد کند. نفیو استدلال می کند که هدف غایی تحریم ها تغییر رفتار کشور هدف است و این تغییر، تنها از طریق اعمال فشار ملموس و قابل اندازه گیری حاصل می شود. او با صراحت از اصطلاح «درد» استفاده می کند، زیرا معتقد است این مفهوم یک تجربه انسانی جهانی است که سیاست گذاران می توانند بر اساس آن محاسبات خود را انجام دهند. اما نکته ظریف فلسفه او، مدیریت این درد است. درد تحریمی نباید تصادفی، نامحدود یا صرفا تنبیهی باشد. بلکه باید هدفمند، قابل کنترل و قابل تنظیم باشد؛ به گونه ای که در صورت تغییر رفتار طرف مقابل، امکان کاهش یا توقف آن وجود داشته باشد. این نگاه، تحریم را از یک ابزار تنبیهی خام به یک ابزار ارتباطی و چانه زنی پیچیده ارتقا می دهد. نفیو هشدار می دهد که اگر تحریم کننده درکی از میزان درد واردشده یا آستانه تحمل طرف مقابل نداشته باشد، کل فرآیند با شکست مواجه می شود. بنابراین، هنر تحریم نه در اعمال حداکثر فشار، بلکه در اعمال فشار بهینه برای دستیابی به یک نتیجه دیپلماتیک مشخص نهفته است.

چارچوب نظری: مدل هشت عاملی آسیب پذیری

یکی از دستاوردهای ماندگار نفیو در این کتاب، ارائه یک چارچوب تحلیلی نظام مند برای ارزیابی کشورهای هدف تحریم است. این مدل هشت عاملی شامل: ۱. ماهیت نهادهای سیاسی (دموکراتیک/اقتدارگرا)، ۲.سازوکار کلان اقتصادی و مالی (باز/بسته، پیشرفته/در حال توسعه)، ۳. ماهیت روابط تجاری (وابستگی به شرکای محدود یا متنوع)، ۴. ارزش های فرهنگی (نگرش به رنج، مشروعیت نهادهای بین المللی)، ۵. تاریخ اخیر (تجربه جنگ، بحران، تحولات)، ۶. جمعیت شناسی (ترکیب سنی و جنسیتی)، ۷. دسترسی به منابع اطلاعاتی بیرونی، و ۸. موانع عملی (جغرافیا، اندازه، جایگاه جهانی) می شود. نفیو تاکید می کند که وزن و اهمیت این عوامل در هر کشور متفاوت است و تحریم ها باید بر اساس این اختلافات «سفارشی سازی» شوند.او با مثال زدن تفاوت های اساسی بین عراق صدام و ایران دهه ۲۰۰۰ نشان می دهد که یک نسخه واحد برای همه کشورها جواب نمی دهد. این مدل، یک راهنمای عملیاتی برای طراحان تحریم است تا پیش از اقدام، یک ارزیابی جامع از حریف خود داشته باشند و نقاط آسیب پذیر واقعی، نه صرفا ظاهری، را شناسایی کنند.

موردکاوی ایران: چرا اقتصاد ایران آسیب پذیر تشخیص داده شد؟

نفیو در تحلیل خود از ایران، ترکیبی خاص از نقاط قوت و ضعف را شناسایی می کند که اقتصاد این کشور را در برابر یک حمله تحریمی هدفمند، آسیب پذیر می ساخت. از یک سو، او به فرهنگ مقاومت، تاریخ جنگ هشت ساله، و ساختار سیاسی متمرکز ایران اذعان دارد که می توانند عاملی برای افزایش تاب آوری باشند. اما از سوی دیگر، وابستگی شدید به درآمدهای نفتی به عنوان موتور اصلی اقتصاد، حضور یک بخش خصوصی نسبتا فعال و پیوندخورده با جهان که نیازمند دسترسی به بانک بین الملل است، و تمایل به مدرنیزاسیون و توسعه فناوری که نیازمند واردات کالاها و خدمات خارجی است، را به عنوان نقاط فشار کلیدی برمی شمارد. او استدلال می کند که برخلاف کلیشه های رایج، فرهنگ شهادت طلبی مانع از احساس درد اقتصادی نمی شود، بلکه می تواند بر واکنش سیاسی به آن درد تاثیر بگذارد. نتیجه این تحلیل آن بود که نظام مالی و بانکی ایران به عنوان شاهرگ حیاتی اقتصاد، در کانون حمله تحریمی قرار گرفت. این ارزیابی دقیق و مبتنی بر داده، مبنای طراحی عملیات تحریمی موفق علیه ایران شد.

استراتژی اجرایی: هدف قرار دادن «تاندون ها» به جای «بازوها»

نفیو استراتژی عملیاتی خود علیه ایران را با یک استعاره آناتومیک روشن می کند:هدف قرار دادن «تاندون ها، مفاصل و سیستم عصبی» اقتصاد به جای «بازوهای عضلانی» آن. او توضیح می دهد که صنعت نفت ایران یک «بازوی» قدرتمند اما تا حدی حفاظت شده بود و حمله مستقیم به آن در مراحل اولیه از نظر سیاسی و اقتصادی دشوار و پرهزینه می نمود. در عوض، تمرکز بر سیستم بانکی (تاندون هایی که سرمایه را حرکت می دهند)، خدمات بیمه و حمل ونقل (مفاصلی که تجارت را ممکن می سازند)، و دسترسی به بازارهای مالی و فناوری جهانی (سیستم عصبی اتصال به جهان) قرار گرفت. این استراتژی، یک جنگ اقتصادی نامتقارن بود. با قطع این ارتباطات حیاتی، کل بدن اقتصاد ایران به تدریج دچار فلج عملکردی شد، حتی اگر ظرفیت تولید نفت در کوتاه مدت حفظ می شد. این رویکرد، هوشمندانه، هزینه اجرای کمتری برای آمریکا و متحدانش داشت، اجماع بین المللی را آسان تر می کرد، و در عین حال درد قابل توجهی بر اقتصاد ایران وارد می آورد.

نقش زمان بندی و تشدید تدریجی فشار

یک درس کلیدی کتاب، اهمیت زمان بندی و افزایش پلکانی فشار است. نفیو نشان می دهد که تحریم ها علیه ایران یک شبه و به حداکثر ظرفیت اعمال نشدند. این فرآیند،همانند یک ماراتن طراحی شده بود که از اواسط دهه ۲۰۰۰ آغاز شد. شروع آن با قطعنامه ۱۷۳۷ شورای امنیت در دسامبر ۲۰۰۶ بود که پایه های حقوقی بین المللی را ایجاد کرد. سپس با قطعنامه ۱۷۴۷ (۲۰۰۷) و ۱۸۰۳ (۲۰۰۸)، دامنه تحریم ها علیه افراد و نهادها، و حوزه هایی مانند حمل ونقل گسترش یافت. اوج این روند با قطعنامه ۱۹۲۹ در ژوئن ۲۰۱۰ رقم خورد که تحریم ها را به سطح جدیدی رساند. این تشدید تدریجی چند هدف داشت: اول، ایجاد فرصت برای دیپلماسی و دادن شانس به ایران برای تغییر رفتار.دوم، ساختن اجماع بین المللی و عادت دادن بازیگران جهانی به همکاری با رژیم تحریم. سوم، امکان سنجش پاسخ ایران و تنظیم تاکتیک ها. و چهارم، جلوگیری از شوک اولیه ای که می توانست باعث بسیج کامل و مقاومت منجمدکننده در ایران شود.

درس گیری از شکست تحریم های عراق در دهه ۱۹۹۰

نفیو صراحتا اعتراف می کند که طراحی تحریم های ایران، با آموختن از اشتباهات فاجعه بار تحریم های جامع علیه عراق انجام شد. او تحریم های عراق را نمونه ای از یک استراتژی ضعیف می داند که در آن، حداکثر فشار اقتصادی در کوتاه ترین زمان اعمال شد و پس از آن، هیچ راهی برای افزایش تدریجی یا ایجاد اهرم دیپلماتیک باقی نماند. نتیجه آن، یک فاجعه بشردوستانه برای مردم عادی عراق بود، در حالی که رژیم صدام از طریق قاچاق و فساد مقاومت می کرد. این تجربه به طراحان آمریکایی آموخت که تحریم های «هوشمند» یا «هدفمند» باید جایگزین تحریم های جامع شوند. هدف، مجازات نخبگان حاکم و مختل کردن برنامه های خاص (مانند هسته ای) بود، نه تحمیل رنج عمومی. این نگاه، هم از نظر اخلاقی قابل دفاع تر بود و هم از نظر عملی موثرتر؛ چرا که با متمرکز کردن درد بر گروه های تصمیم گیر، احتمال تغییر رفتار را افزایش می داد.

پیوند دیالکتیکی تحریم و دیپلماسی

یکی از مهم ترین نکات کتاب، درک نفیو از ارتباط ذاتی و تنگاتنگ تحریم و مذاکره است. از نظر او، تحریم ها هرگز هدف نهایی نیستند، بلکه ابزاری برای ایجاد اهرم در فرآیند دیپلماتیک محسوب می شوند. تحریم های موفق، آنهایی هستند که یک راه خروج روشن پیش روی کشور هدف قرار دهند: اگر رفتار X را تغییر دهی، تحریم Y برداشته می شود. کل استراتژی علیه ایران بر همین مبنا بنا شد. فشار مالی فزاینده، برای وادار کردن ایران به میز مذاکره و سپس ایجاد انگیزه برای توافق در وین طراحی شده بود. نفیو حتی به پیشنهاد توافق موقت تهران (TRR) در ۲۰۰۹ اشاره می کند که یک اقدام اعتمادساز بود و نشان می داد آمریکا برای یک راه حل دیپلماتیک آماده است. این دوگانه «چماق و هویج»، هنر تحریم گذاری را کامل می کند. بدون چماق (تحریم)، انگیزه ای برای مذاکره وجود ندارد. بدون هویج (راه خروج دیپلماتیک)، تحریم به بن بست و رنج بی حاصل می انجامد.

دستاورد عملی: تحریم به مثابه پیش برنده برجام

نفیو با قاطعیت ادعا می کند که تحریم های بی سابقه دوره ۲۰۱۲-۲۰۱۳ نقش تعیین کننده ای در شکل دهی به برجام داشت. او خاطرنشان می سازد که تا پیش از تشدید شدید تحریم ها علیه بانک مرکزی ایران و صنعت نفت (تحریم های ثانویه)، مذاکرات هسته ای در حالت ایستا قرار داشت. تنها زمانی که این تحریم ها عمق و گستره درآمدهای ارزی ایران را به شدت کاهش داد و اقتصاد را وارد رکود تورمی کرد، معادله هزینه-فایده برای رهبری ایران تغییر یافت. ادامه برنامه هسته ای آن گونه که بود، به قیمت فروپاشی اقتصادی تمام می شد. بنابراین، از دید نفیو، برجام محتوم و محصول منطقی استراتژی تحریمی طراحی شده بود. این ادعا، جایگاه تحریم را به عنوان یک ابزار تغییر رفتار کارآمد در زرادخانه سیاست خارجی آمریکا تثبیت کرد و آن را به الگویی برای مقابله با سایر کشورها تبدیل نمود.

هشدارها و محدودیت های ذاتی تحریم

علیرغم دفاع از اثربخشی تحریم های هوشمند، نفیو واقع گرا است و به محدودیت های ذاتی این ابزار اذعان دارد. او هشدار می دهد که تحریم ها جادو نمی کنند و نمی توانند هر تغییری را ایجاد کنند. موفقیت آنها منوط به چند شروط است:اول، باید در چارچوب یک استراتژی کلان سیاسی با اهداف مشخص و واقع بینانه گنجانده شوند. دوم، کشور هدف باید آسیب پذیری اقتصادی داشته باشد. سوم، کشور تحریم کننده باید بتواند اجماع بین المللی کافی ایجاد کند.چهارم، باید راه خروج دیپلماتیک معقولی ارائه دهد. او تاکید می کند که اگر کشوری مانند کره شمالی خود را از اقتصاد جهانی جدا کند، یا اگر روسیه بتواند اجماع غرب را بشکند، کارایی تحریم ها به شدت کاهش می یابد. بنابراین، تحریم یک راه حل ساده و جهانی نیست، بلکه یک ابزار موقعیتی است.

ارزش سندی و پیام هشداردهنده برای ایران و جهان

در نهایت، «هنر تحریم ها» یک سند هشداردهنده برای خواننده ایرانی است. این کتاب آشکار می کند که فشارهای اقتصادی گذشته، تصادفی یا صرفا سیاسی نبوده اند، بلکه حاصل مطالعه عمیق، طراحی استراتژیک و اجرای صبورانه توسط یک تیم حرفه ای بوده اند. این متن، نقشه ذهنی دشمن را نشان می دهد و بر لزوم شناخت آسیب پذیری های ملی و تاب آوری سیستماتیک تاکید می کند. برای جهانیان، این کتاب راهنمای عملی جنگ اقتصادی در قرن جدید است؛ عصری که در آن بانک ها و SWIFT می توانند کارکرد توپخانه را داشته باشند. نفیو ثابت کرده که تحریم ها، وقتی با هنرمندی اجرا شوند، می توانند قدرتمندتر از جنگ های متعارف باشند. شناخت این هنر، اولین گام برای خنثی سازی یا سازگاری با آن است.