کودتای ۲۸ مرداد: روایتی که باید بخوانید، حتی اگر فکر می کنید همه چیز را می دانید
کتاب «کودتا: ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سازمان سیا و ریشه های روابط ایران و آمریکا در عصر مدرن» نوشته یرواند آبراهامیان، روایتی انقلابی و اسنادمحور است که نه تنها وقایع سال ۱۳۳۲، بلکه بنیان های شکاف امروز ایران و غرب را می کاود. این اثر، تصویری که از کودتا به عنوان یک «قیام ملی» ساخته شده بود را درهم می شکند و با استناد به اسناد طبقه بندی شده سیا و وزارت خارجه بریتانیا، پرده از یک عملیات پیچیده و هزینه بر خارجی برمی دارد که با «هزینه کرد مقادیر هنگفت پول» و مهندسی آشوب، حقانیت را وارونه جلوه داد.
آبراهامیان یکی از مهم ترین خدمت هایش، احیای نقش فراموش شده طبقات فرودست در جنبش ملی شدن نفت است. برخلاف روایت های نخبه محور، او با استناد به گزارش های محلی بریتانیا ثابت می کند که «اعتصاب سراسری و خونین کارگران نفت در فروردین ۱۳۳۰» موتور محرکه آن جنبش بود؛ جنبشی که آنقدر قدرتمند بود که حتی ناظران خارجی هشدار می دادند «اکثریت کارگران، حزب توده را مدافع خود می دانستند». مصدق سوار بر این امواج خروشان مردمی به قدرت رسید.
اما هسته دراماتیک کتاب، تحلیل علل شکست مذاکرات است. آبراهامیان به شکلی قاطع افسانه «سرسختی مصدق» را رد می کند. اسناد محرمانه نشان می دهند مشکل اصلی، خواست غرب برای حفظ سلطه بود. مقاماتی مانند «جرج مک گی» صراحتا از استراتژی «پذیرش ملی شدن به عنوان خواست مردم ایران» اما با «حفظ کنترل در دستان شرکت» دفاع می کردند. پیشنهاد غرب، چیزی نبود جز یک «ملی شدن صوری» برای فریب افکار عمومی. اختلاف، بر سر «کنترل» بود، نه سود.
در اینجا، کتاب اسطوره دیگر را فرو می ریزد: اینکه کودتا صرفا محصول جنگ سرد و ترس از کمونیسم بود. آبراهامیان استدلال می کند انگیزه اصلی، ترس از «اثر موجی» بود. اسناد داخلی بریتانیا هشدار می دادند که ملی شدن واقعی در ایران می تواند «الگویی برای دیگر کشورهای نفت خیز شود» و سلطه اقتصادی غرب را نابود کند. کودتا، اقدامی پیش گیرانه برای حفظ نظام امپریالیستی اقتصادی بود.
این کتاب با ترسیم چهره های داخلی کودتا — از روحانیون چرخنده تا روشنفکران دو دل — تاریخ را از قلمرو انتزاع به عرصه انتخاب های دشوار انسانی می آورد. سپس با روایتی نفس گیر و لحظه به لحظه، مهندسی شایعات و آشوب را تا سقوط دولت مردمی دنبال می کند، و نشان می دهد چگونه اراده یک ملت مصادره شد.
پیامدهای این مصادره، فصل تاریک بعدی را می سازد. آبراهامیان به وضوح نشان می دهد که کودتا چگونه مستقیما به تقویت استبداد شاه، سرکوب هر صدای مخالف و نهایتا ایجاد «خشم فروخورده تاریخی» انجامید که دو دهه بعد در انقلاب اسلامی فوران کرد. کودتای ۲۸ مرداد، نه پایان ماجرا، بلکه «سرآغاز دوره جدیدی از بحران در روابط ایران و غرب» بود.
و امروز، این بحران با نقاب هایی جدید ادامه دارد. خوانش تطبیقی کتاب آشکار می سازد که منطق حاکم بر مناقشه کنونی بر سر برنامه اتمی و موشکی ایران، همان منطق سال ۱۳۳۱ است: مسئله کماکان بر سر «کنترل» است. اگر دیروز کنترل بر نفت بهانه ای برای انکار حاکمیت ملی بود، امروز ممکن است کنترل بر فناوری های دفاعی و صلح آمیز همان نقش را ایفا کند. ترس از «اثر موجی» یک الگوی مستقل قدرتمند در منطقه، امروز نیز محرکی مشابه است.
کتاب آبراهامیان توضیح می دهد که چرا حافظه تاریخی کودتا، سوءظن عمیق ایرانیان را نسبت به هر مذاکره تحت تهدید و فشار تقویت می کند. این اثر هشدار می دهد که تکرار چرخه معیوب «مداخله خارجی - استبداد داخلی - انقلاب - بحران جدید» با ابزارهای امروزی (تحریم های فلج کننده یا تهدید نظامی)، تنها بی ثباتی را عمیق تر و شکاف ها را ژرف تر خواهد کرد.
«کودتا» صرفا یک تاریخ نگاری دقیق نیست؛ یک کالبدشکافی سیاسی از ریشه های بی اعتمادی است. نثر آن اگرچه آکادمیک و مستند است، اما به لطف روایتگری قوی و تمرکز بر جزئیات انسانی، خواننده را در قلب یک تراژدی ملی قرار می دهد. این کتاب الگویی از تاریخ نگاری مسئولانه و شجاعانه ارائه می کند که گذشته را نه برای حب و بغض، بلکه برای فهم اکنون می کاود.
اگر می پرسید چرا امروز — در اوج تنش های اتمی و ژئوپلیتیک — باید کتابی درباره کودتایی هفت دهه پیش خواند، پاسخ در لایه های این اثر نهفته است. زیرا «کنترل» هنوز کلیدواژه مناقشات جهانی است، زیرا اشتباهات تاریخ با فراموشی تکرار می شوند، و چون درک ریشه های خشم ملت ها، نخستین گام برای یافتن راه های صلح پایدار است. خواندن «کودتا» سفری اجباری به اعماق زخمی است که نهال روابط امروز را ریشه دار کرده؛ سفری که برای هرکس که می خواهد بحران حال را نه در خلاء، بلکه در جریان تاریخ بفهمد، کاملا ضروری است.