نگاهی اجمالی بر چالش های پیش رو در زمینه کارکردهای اجتماعی و فرهنگی رسانه ها در ایفای نقش نظارتی
رسانه ها در جوامع مدرن نقشی فراتر از اطلاع رسانی دارند و به عنوان نهادهایی اجتماعی و فرهنگی، وظیفه نظارت بر قدرت، هدایت افکار عمومی و تقویت شفافیت را بر عهده گرفته اند، اما ایفای این نقش با چالش های گسترده و پیچیده ای همراه است که ریشه در ساختارهای اجتماعی، تحولات فرهنگی، فشارهای سیاسی و تغییرات تکنولوژیک دارد.
نخستین چالش، وابستگی رسانه ها به ساختارهای اقتصادی است. رسانه ها برای بقا نیازمند درآمد هستند و این وابستگی می تواند استقلال آن ها را بصورت جدی تهدید کند. زمانی که رسانه برای جذب تبلیغات یا حفظ رابطه با سرمایه گذاران مجبور به ملاحظه کاری می شود، توان نظارتی اش کاهش می یابد و به جای نقد قدرت، ممکن است به بازتولید روایت های مطلوب صاحبان سرمایه بپردازد. این مسئله در رسانه های دیجیتال بیشتر دیده می شود ؛ جایی که الگوریتم ها و مدل های تجاری پلتفرم ها تعیین می کنند چه محتوایی دیده شود و چه محتوایی در حاشیه بماند.
چالش دوم، فشارهای سیاسی و نظارتی دولتی است. در بسیاری از جوامع ، حتی در نظام های دموکراتیک ، رسانه ها با محدودیت های قانونی ، فشارهای غیررسمی یا تهدیدهای مستقیم مواجه اند. دولت ها ممکن است با توجیه امنیت ملی، نظم عمومی یا مقابله با اخبار کذب و جعلی ، فضا را برای رسانه های منتقد تنگ نمایند. این فشارها باعث می شود رسانه ها نتوانند آزادانه به نظارت بر عملکرد نهادهای قدرت بپردازند و نقش اجتماعی خود را به طور کامل ایفا کنند.
چالش سوم، سیر تغییرات فرهنگی و اجتماعی در جامعه است. جامعه امروز با سرعتی بی سابقه در حال تحول است و ارزش ها، هنجارها و حساسیت های فرهنگی دائما تغییر می کنند. رسانه ها باید میان احترام به تنوع فرهنگی و انجام وظیفه نظارتی تعادل برقرار کنند. گاهی افشاگری یا نقد یک رفتار اجتماعی ، می تواند با واکنش های شدید گروه های مختلف مواجه شود و رسانه را در معرض اتهام جانبداری، توهین یا بی احترامی قرار دهد. این حساسیت ها باعث می شود رسانه ها در برخی موضوعات محتاط تر عمل کنند و این احتیاط می تواند کارکرد نظارتی آن ها را محدود کند.
چالش چهارم، بحران اعتماد عمومی است. در عصر شبکه های اجتماعی و انتشار گسترده اخبار جعلی، اعتماد مردم به رسانه ها کاهش یافته است. وقتی مخاطبان نسبت به صحت اطلاعات تردید دارند، حتی گزارش های دقیق و مستند نیز ممکن است با بی اعتمادی مواجه شود. این بی اعتمادی نه تنها کارکرد نظارتی رسانه ها را تضعیف می کند، بلکه به نهادهای قدرت اجازه می دهد گزارش های انتقادی را بی اعتبار جلوه دهند.
چالش پنجم، رقابت تنگاتنگ با طیف اطلاع رسانی در شبکه های اجتماعی است. کاربران امروز خود تولیدکننده محتوا هستند و بسیاری از افشاگری ها یا نقدهای اجتماعی پیش از رسانه های رسمی در فضای مجازی ( همچون فیسبوک یا اینستاگرام) منتشر می شود. این وضعیت از یک سو می تواند به تقویت نظارت عمومی کمک کند، اما از سوی دیگر رسانه ها را در موقعیتی قرار می دهد که باید میان سرعت و دقت یکی را انتخاب کنند. فشار برای انتشار سریع ممکن است دقت را قربانی کند و این مسئله به کاهش اعتبار رسانه ها منجر می شود.
چالش ششم، پیچیدگی مسائل روز اجتماعی و فرهنگی است. بسیاری از موضوعات امروز چندلایه، تخصصی و مرتبط با حوزه های مختلف هستند. رسانه ها برای نظارت موثر باید توان تحلیل عمیق، دسترسی به منابع معتبر و دانش تخصصی داشته باشند. اما محدودیت منابع، کمبود خبرنگاران متخصص و فشارهای زمانی باعث می شود بسیاری از رسانه ها نتوانند به طور کامل این نیاز را برآورده کنند.
چالش هفتم، تاثیر فناوری های نوین بر فرآیند نظارت است. الگوریتم ها تعیین می کنند چه محتوایی بیشتر دیده شود و این مسئله می تواند روایت های انتقادی را به حاشیه براند. همچنین کلان داده ها و ابزارهای نظارتی دیجیتال در اختیار دولت ها و شرکت ها، قدرت آن ها را در مدیریت افکار عمومی افزایش داده است. در چنین شرایطی، رسانه ها باید با قدرت هایی رقابت کنند که ابزارهای بسیار پیشرفته تری برای کنترل اطلاعات دارند.
چالش هشتم، فشارهای اجتماعی و موج های احساسی است. در شبکه های اجتماعی، موج های هیجانی می توانند رسانه ها را تحت فشار قرار دهند تا موضع گیری سریع یا جانبدارانه داشته باشند. این فشارها گاهی رسانه را از مسیر تحلیل منطقی و نظارت حرفه ای دور می کند و آن را به بخشی از هیجان جمعی ( افکار عمومی ) تبدیل می سازد.
چالش نهایی ، مسئولیت اخلاقی رسانه هاست. رسانه ها باید میان حق مردم برای دانستن و حفظ حریم خصوصی افراد تعادل برقرار کنند. افشاگری های نظارتی اگر بدون رعایت اصول اخلاقی انجام شود، می تواند به آسیب های فردی و اجتماعی منجر شود. این تعارض میان شفافیت و اخلاق، یکی از دشوارترین چالش های رسانه ها در ایفای نقش نظارتی است.
این یاداشت را بدین گونه به پایان میرسانم که ، رسانه ها در ایفای نقش نظارتی با مجموعه ای از چالش های ساختاری، فرهنگی، اجتماعی و تکنولوژیک روبه رو هستند و این دسته عوامل ، فعالین حوزه رسانه را مستهلک و فرسوده می نماید.