تحلیل نقش منشور سازمان ملل در ایجاد چارچوبی جهانی برای حمایت از حقوق بشر ؛ بررسی اصول بنیادین منشور

دانشگاه پیام نور (همه مراکز) 

منشور سازمان ملل متحد یکی از مهم ترین اسناد بین المللی است که پس از جنگ جهانی دوم با هدف جلوگیری از تکرار فجایع انسانی و ایجاد نظمی جهانی بر پایه صلح، همکاری و احترام به کرامت انسان تدوین شد و از همان ابتدا نقش تعیین کننده ای در شکل گیری چارچوب جهانی حمایت از حقوق بشر ایفا کرد. 

این منشور نه تنها بنیان حقوقی و اخلاقی سازمان ملل را شکل می دهد، بلکه به عنوان نقطه آغاز نظام مدرن حقوق بشر شناخته می شود، زیرا برای نخستین بار در یک سند بین المللی، کرامت ذاتی انسان و حقوق بنیادین او به عنوان ارزش هایی جهانی و غیرقابل چشم پوشی مطرح شد. اهمیت منشور در این است که حقوق بشر را از سطح توصیه های اخلاقی به سطح تعهدات بین المللی ارتقا داد و دولت ها را موظف کرد که در سیاست گذاری داخلی و روابط خارجی خود به این اصول پایبند باشند. منشور سازمان ملل با تاکید بر اصولی مانند برابری، منع تبعیض، احترام به آزادی ها، همکاری بین المللی و حفظ صلح، چارچوبی ایجاد کرد که بعدها مبنای تدوین اسناد مهمی مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاق های بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی قرار گرفت.
یکی از اصول بنیادین منشور، اصل کرامت انسانی است. منشور اعلام می کند که صلح پایدار تنها زمانی ممکن است که حقوق و آزادی های اساسی انسان ها محترم شمرده شود. این اصل، پایه اخلاقی نظام حقوق بشر را تشکیل می دهد و به دولت ها یادآوری می کند که قدرت سیاسی بدون احترام به ارزش های انسانی مشروعیت قانونی نخواهد داشت .

 اصل دوم، برابری و منع تبعیض است. منشور تاکید می کند که همه انسان ها بدون توجه به نژاد، جنسیت، زبان، مذهب یا هر وضعیت دیگری باید از حقوق برابر برخوردار باشند. این اصل بعدها به یکی از ستون های اصلی حقوق بشر تبدیل شد و زمینه ساز مبارزه جهانی با تبعیض نژادی، تبعیض جنسیتی و سایر اشکال نابرابری گردید.

 اصل سوم، همکاری بین المللی برای تحقق حقوق بشر است. منشور کشورها را موظف می کند که برای ارتقای سطح زندگی، توسعه اجتماعی و احترام به حقوق بشر با یکدیگر همکاری کنند. این اصل نشان می دهد که حقوق بشر تنها مسئولیت داخلی دولت ها نیست، بلکه موضوعی جهانی است که نیازمند مشارکت جمعی است.
اصل چهارم، صلح و امنیت بین المللی است. منشور تاکید می کند که بدون صلح، حقوق بشر قابل تحقق نیست و بدون احترام به حقوق بشر، صلح پایدار نخواهد بود. این پیوند میان صلح و حقوق بشر باعث شد که سازمان ملل در ماموریت های خود، از عملیات حفظ صلح گرفته تا میانجی گری های سیاسی، همواره مسئله حقوق بشر را در نظر بگیرد. 

اصل پنجم، حاکمیت قانون و عدالت بین المللی است. منشور بر ضرورت ایجاد نظامی تاکید می کند که در آن اختلافات از طریق گفت وگو، داوری و سازوکارهای حقوقی حل وفصل شود، نه از طریق توسل به زور. این اصل زمینه ساز ایجاد نهادهایی مانند دیوان بین المللی دادگستری و بعدها دیوان کیفری بین المللی شد که نقش مهمی در پیگیری جرایم علیه بشریت و جنایات جنگی دارند.
منشور سازمان ملل همچنین با ایجاد نهادهایی مانند شورای اقتصادی و اجتماعی، کمیسیون حقوق بشر (و بعدها شورای حقوق بشر)، کمیساریای عالی حقوق بشر و سازوکارهای گزارش دهی و نظارتی، ساختاری عملی برای پیگیری و اجرای اصول حقوق بشری فراهم کرد. این نهادها با بررسی وضعیت حقوق بشر در کشورها، ارائه توصیه ها، انتشار گزارش های مستقل و ایجاد فشار بین المللی، به تحقق تدریجی حقوق بشر کمک کرده اند. منشور با تاکید بر اصل «مسئولیت دولت ها در برابر جامعه جهانی»، این پیام را منتقل می کند که نقض حقوق بشر یک مسئله داخلی صرف نیست، بلکه موضوعی است که جامعه جهانی حق دارد درباره آن واکنش نشان دهد.
با وجود این دستاوردها، منشور سازمان ملل با چالش های متعددی نیز روبه روست. یکی از این چالش ها، تفسیر متفاوت دولت ها از مفهوم حقوق بشر است. چالش دیگر، ساختار قدرت در سازمان ملل است؛ به ویژه نقش شورای امنیت و حق وتو که گاهی مانع اقدام موثر در برابر نقض های گسترده حقوق بشر می شود. با این حال، منشور همچنان مهم ترین سندی است که دولت ها را به رعایت اصول مشترک انسانی متعهد می کند و چارچوبی فراهم می آورد که جامعه جهانی بتواند بر اساس آن، از حقوق بشر دفاع کند.
منشور سازمان ملل نه تنها یک سند حقوقی ، بلکه یک بیانیه اخلاقی جهانی است که ارزش های مشترک بشریت را تعریف می کند. این منشور با تاکید بر کرامت انسان، برابری، صلح، همکاری و عدالت، پایه ای برای نظام حقوق بشر معاصر ایجاد کرده و همچنان راهنمایی برای دولت ها، نهادهای بین المللی و جامعه مدنی در تلاش برای ساختن جهانی عادلانه تر و انسانی تر است.