رابطه مقوله های فلسفی ( متافیزیک ، معرفت شناسی و ارزش شناسی ) با برنامه ریزی درسی

فلسفه تعلیم و تربیت بنیان نظری برنامه ریزی درسی را شکل می دهد. هر برنامه درسی، آگاهانه یا ناآگاهانه، بر مجموعه ای از پیش فرض های فلسفی استوار است. سه مقوله اساسی فلسفی شامل متافیزیک، معرفت شناسی و ارزش شناسی هستند که هر یک بر ابعاد مختلف اهداف، محتوا، روش ها و ارزشیابی برنامه درسی تاثیر می گذارند.

1️⃣ متافیزیک (هستی شناسی) و برنامه درسی

متافیزیک به مطالعه ماهیت واقعیت، انسان و جهان می پردازد. در تعلیم و تربیت، پرسش هایی مانند موارد زیر مطرح می شود:

ماهیت انسان چیست؟ ثابت یا پویا؟

انسان ذاتا خیر است یا نیازمند هدایت؟

واقعیت مطلق است یا نسبی؟

✅️ تاثیر متافیزیک بر برنامه ریزی درسی:

- تعیین اهداف کلان تربیتی

- تعریف جایگاه یادگیرنده

- نوع نگاه به رشد و تحول انسان

برای مثال، اگر انسان موجودی فعال و خلاق فرض شود، برنامه درسی به سمت فعالیت محوری و یادگیری اکتشافی سوق پیدا می کند. اما اگر انسان نیازمند انتقال میراث فرهنگی دانسته شود، برنامه درسی بیشتر انتقال محور خواهد بود.

2️⃣ معرفت شناسی و برنامه درسی

معرفت شناسی به ماهیت دانش و چگونگی کسب آن می پردازد. پرسش های اصلی عبارت اند از:

دانش چیست؟

منبع دانش کدام است؟

معیار صدق چیست؟

✅️ تاثیر معرفت شناسی بر برنامه ریزی درسی:

- انتخاب و سازمان دهی محتوا

- روش های تدریس

- شیوه های ارزشیابی

اگر دانش امری ثابت و عینی تلقی شود، برنامه درسی مبتنی بر انتقال اطلاعات خواهد بود. اما اگر دانش ساخته ذهن یادگیرنده تلقی شود (ساخت گرایی)، روش های فعال، بحث محور و مسئله محور مورد توجه قرار می گیرد و ارزشیابی نیز عملکردمحور می شود.

3️⃣ ارزش شناسی و برنامه درسی

ارزش شناسی شامل اخلاق و زیبایی شناسی است و به این پرسش پاسخ می دهد که «چه چیزی خوب و مطلوب است؟»

در تعلیم و تربیت، ارزش ها تعیین کننده جهت گیری نظام آموزشی هستند.

✅️ تاثیر ارزش شناسی بر برنامه ریزی درسی:

- تعیین اهداف تربیتی

- انتخاب اولویت های محتوایی

- شکل گیری فرهنگ مدرسه

- تعیین معیارهای ارزشیابی

برای مثال، اگر عدالت، مسئولیت پذیری و صداقت ارزش های بنیادین باشند، این مفاهیم در اهداف درسی، فعالیت های آموزشی و ارزشیابی منعکس خواهند شد.

✍️ نادر پوررحمتی

دانشجوی دکتری تخصصی برنامه ریزی درسی