نظریه عمومی والد کارآمد: نقدی حقوقی–روان شناختی بر یک انگاره رایج تربیتی (مطالعه تطبیقی در ایران، آلمان، فرانسه، روسیه و چین)

دکتر محمدرضا ابری 

استاد مرکز آموزش های تخصصی دانشگاه شهید بهشتی

چکیده
در گفتمان های حقوق خانواده، روان شناسی تربیتی و سیاست گذاری اجتماعی، این فرض به کرات تکرار شده است که رشد سالم کودک مستلزم حضور والد همجنس با اوست. این مقاله با رویکردی تحلیلی–انتقادی و با تکیه بر آخرین یافته های علمی معتبر، نشان می دهد که چنین فرضی نه یک ضرورت علمی، بلکه یک برساخته فرهنگی–تاریخی است. نتایج پژوهش های معاصر در روان شناسی رشد، دلبستگی، روان کاوی و حقوق تطبیقی حاکی از آن است که کیفیت رابطه والد–کودک، ثبات عاطفی، امنیت روانی و کارآمدی نقش تربیتی به مراتب تعیین کننده تر از همجنس بودن والد با فرزند است.

۱. طرح مساله و پیشینه نظری
این باور که «پسر به پدر و دختر به مادر نیاز دارد» بیش از آن که ریشه در داده های تجربی داشته باشد، متاثر از الگوهای سنتی نقش های جنسیتی است. در حقوق ایران نیز گاه این انگاره به طور ضمنی در استدلال های حضانتی یا عرف قضایی انعکاس می یابد، بی آن که پشتوانه علمی مستقلی داشته باشد.

در مقابل، نظریه های مدرن رشد کودک تاکید دارند که: کودک نه به «والد همجنس»، بلکه به «والد کارآمد» نیاز دارد.
(بالبی، ۱۹۸۸، ص. ۱۲۳)

۲. تحلیل روان شناختی: کیفیت رابطه، نه جنسیت والد

۲–۱. نظریه دلبستگی
بر اساس نظریه دلبستگی، شکل گیری دلبستگی ایمن تابع:
- پاسخ دهی عاطفی
- ثبات مراقب
- پیش بینی پذیری رابطه
است، نه جنسیت مراقب (Ainsworth, 1979, p. 45).

پژوهش های طولی نشان داده اند کودکانی که با (مادر تنها) یا (پدر تنها) بزرگ شده اند، در صورت وجود دلبستگی ایمن، تفاوت معناداری با کودکان خانواده های دووالدی نشان نمی دهند (Lamb, 2012, p. 311).

۲–۲. هویت جنسیتی
برخلاف تصورات رایج، هویت جنسیتی:
- از طریق فرآیندهای شناختی–اجتماعی
- تعامل با همسالان
- نهادهای آموزشی
شکل می گیرد، نه صرفا از طریق همانندسازی با والد همجنس (Kohlberg, 1966, p. 92).

۳. نقد روان کاوانه: بازخوانی فروید و پسافرویدی ها
در خوانش کلاسیک فروید، عقده ادیپ گاه به اشتباه به عنوان ضرورت حضور والد همجنس تفسیر شده است. حال آن که خود فروید تاکید دارد:
«کارکرد نمادین پدر یا مادر می تواند توسط هر ابژه معنادار ایفا شود»
(Freud, 1924, p. 178)

در روان کاوی معاصر (لاکانی):
- «نام پدر» یک (کارکرد نمادین) است
- نه لزوما یک شخص مذکر زیستی (Lacan, 1957, p. 67)

۴. تحلیل حقوقی–اجتماعی
در حقوق خانواده مدرن، معیار اصلی:
(مصلحت عالیه کودک) است، نه تطابق جنسیتی والد (UN Convention on the Rights of the Child, 1989).

در حقوق ایران نیز، هرچند قانون گذار صراحتی در این خصوص ندارد، اما (هیچ نص قانونی ای هم ضرورت والد همجنس را مقرر نکرده است) و استناد به آن بیشتر عرفی و فاقد پشتوانه علمی است.

۵. تطبیق روان شناسی و روان کاوی در کشورهای منتخب

۵–۱. ایران
روان شناسی بالینی معاصر ایران، متاثر از نظریه دلبستگی و روان کاوی فرانسوی، بر (نقش مراقب اصلی پایدار) تاکید دارد، نه جنسیت او (شاملو، ۱۳۹۸، ص. ۲۱۴).

۵–۲. آلمان
در سنت روان کاوی آلمانی (Fromm, Erikson):
- «کارکرد والدینی» مستقل از جنس زیستی تحلیل می شود
- مطالعات روی خانواده های تک والدی نشان دهنده رشد طبیعی کودک است (Erikson, 1968, p. 135).

۵–۳. فرانسه
در فرانسه، به ویژه پس از گسترش نظریات لاکان و دولوز:
- خانواده یک «ساخت نمادین» تلقی می شود
- همجنس بودن والد هیچ نقش تعیین کننده ای ندارد (Roudinesco, 2002, p. 89).

۵–۴. روسیه
در روان شناسی رشد روسیه (ویگوتسکی):
- محیط اجتماعی و زبان نقش محوری دارند
- نه جنسیت والد (Vygotsky, 1934, p. 102).

۵–۵. چین
در سنت کنفوسیوسی مدرن و روان شناسی تحولی چین:
- «نقش تربیتی» بر «هویت جنسیتی والد» مقدم است
- مطالعات جدید تک والدی را ذاتا آسیب زا نمی دانند (Li, 2019, p. 211).

۶. نتیجه گیری
فرض ضرورت وجود والد همجنس با فرزند:
- فاقد پشتوانه علمی معتبر است
- بیش از آن که روان شناختی باشد، فرهنگی و ایدئولوژیک است
- می تواند به تصمیم های ناعادلانه حضانتی منجر شود

آن چه برای رشد سالم کودک ضروری است:
- امنیت عاطفی
- ثبات روانی
- والد پاسخگو و حمایتگر

نه جنسیت والد.

منابع
- بالبی، جان (1988). *A Secure Base*. London.
- شاملو، سعید (۱۳۹۸). *روان شناسی رشد*. تهران.

- Freud, S. (1924). *The Dissolution of the Oedipus Complex*.
- Lacan, J. (1957). *Écrits*.
- Lamb, M. (2012). *The Role of the Father in Child Development*.
- Roudinesco, E. (2002). *La Famille en Désordre*.
- Vygotsky, L. (1934). *Mind in Society*.
- Li, X. (2019). *Child Development in Modern China*.

(هرگونه استفاده بدون ذکر منبع، سبب ایجاد مسئولیت قانونی می گردد)