شان قضاوت و رسالت عدالت در جامعه اسلامی
شان قضاوت و رسالت عدالت در جامعه اسلامی
قضاوت در جامعه اسلامی صرفا یک شغل اداری یا منصب حکومتی نیست، بلکه امانتی الهی و مسئولیتی خطیر در برابر خداوند، مردم و نظام حقوقی است. شان قضاوت از آن جهت والا شمرده می شود که با جان، مال، آبرو و آزادی اشخاص در ارتباط مستقیم است و هر رای قضایی می تواند سرنوشت فرد یا حتی جامعه ای را تحت تاثیر قرار دهد. از این رو، عدالت نه یک گزینه، بلکه جوهره و فلسفه وجودی قضاوت در نظام اسلامی است.
در اندیشه اسلامی، عدالت از بنیادی ترین ارزش هاست و یکی از اهداف بعثت انبیاء، برپایی قسط در جامعه معرفی شده است. بر این مبنا، قاضی در جامعه اسلامی نقش مجری صرف قانون را ندارد، بلکه مامور تحقق عدالت در چارچوب شریعت و قانون است. قانون در این نظام، ابزار تحقق عدالت است و قاضی باید با فهم صحیح از نصوص قانونی و اصول فقهی، حکمی صادر کند که هم منطبق با مقررات باشد و هم روح عدالت را تامین کند.
شان قضاوت اقتضا می کند که قاضی از ویژگی هایی چون علم، تقوا، بی طرفی، شجاعت و استقلال برخوردار باشد. استقلال قضایی، تضمین کننده آن است که قاضی تحت تاثیر فشار های سیاسی، اقتصادی یا اجتماعی قرار نگیرد. بی طرفی، مانع از گرایش های شخصی و تبعیض آمیز می شود. علم و تخصص حقوقی نیز ابزار لازم برای استنباط صحیح حکم و تطبیق آن با موضوع دعوا را فراهم می آورد.
رسالت عدالت در جامعه اسلامی تنها به صدور حکم عادلانه محدود نمی شود، بلکه رعایت تشریفات دادرسی منصفانه، حفظ کرامت انسانی اصحاب دعوا، تضمین حق دفاع و پرهیز از اطاله دادرسی نیز بخشی از این رسالت است. عدالت شکلی و عدالت ماهوی، دو بال تحقق عدالت قضایی اند، اولی ناظر به رعایت قواعد دادرسی و دومی ناظر به محتوای حکم صادره است.
از منظر حقوق عمومی، قاضی در جامعه اسلامی پاسدار حقوق و آزادی های مشروع مردم نیز محسوب می شود. هرگاه حقوق فردی در معرض تضییع قرار گیرد، دادگستری پناهگاه اوست و قاضی باید با اتکا به قانون و اصول عدالت، از این حقوق حمایت کند. به همین دلیل، شان قضاوت با مسئولیتی مضاعف همراه است، مسئولیتی که هم پاسخگویی حقوقی را در پی دارد و هم تعهد اخلاقی و دینی را.
در نهایت می توان گفت که قضاوت در جامعه اسلامی، تلاقی قدرت و امانت است. اگر این قدرت با تقوا، دانش و وجدان حرفه ای همراه باشد، عدالت محقق خواهد شد، اما اگر از این عناصر تهی شود، شان قضاوت آسیب می بیند و اعتماد عمومی مخدوش می گردد. بنابراین، پاسداشت شان قضاوت و تقویت بنیان های اخلاقی و علمی قضات، شرط اساسی تحقق عدالت و استواری نظام حقوقی در جامعه اسلامی است.