«دگردیسی قدرت دریایی ایران؛ از ژاندارمی تا بازدارندگی نامتقارن»

واکاوی دگردیسی راهبردی قدرت دریایی ایران

گذار از چشم اندازهای فرامنطقه ای به بازدارندگی نامتقارن

چکیده

انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ به مثابه نقطه عطفی بنیادین در تاریخ تحول قدرت دریایی کشور جلوه گر می گردد. این رویداد تاریخی، گذار راهبردی نیروی دریایی ایران را از الگویی وابسته به غرب با چشماندازهای فرامنطقه ای، به نیرویی با ماهیت دوگانه و اتخاذ راهبرد بازدارندگی نامتقارن رقم زد. تجارب حاصل از جنگ تحمیلی، به ویژه عملیات آخوندک در سال ۱۹۸۸، موجبات تسریع و تثبیت این دگردیسی دکترینال را فراهم آورد. مقاله پیش رو با کاربست منابع معتبر و تحلیل اسناد تاریخی، ابعاد این تحول راهبردی را مورد واکاوی قرار داده، زمینه های شکل گیری، مولفه های اصلی و پیشرفت های نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را به مثابه تجلی گاه این راهبرد نوین تبیین می نماید.

۱. پیشینه: نیروی دریایی شاهنشاهی و چشم اندازهای فرامنطقه ای

در سال های منتهی به انقلاب اسلامی، نیروی دریایی شاهنشاهی ایران تحت رهبری محمدرضا پهلوی، برنامه ای بلندپروازانه برای احراز جایگاه یک قدرت برتر دریایی در منطقه و فراتر از آن را دنبال می کرد. راهبرد دریایی ایران در آن مقطع، بر گسترش دامنه عملیاتی تا اقیانوس هند و ایفای نقش ژاندارمی منطقه در چارچوب منافع غرب استوار بود. این رویکرد در بستر روابط نزدیک با رژیم آپارتاید آفریقای جنوبی و با هدف مقابله با نفوذ کمونیسم در منطقه اقیانوس هند پی گیری می شد .

برنامه نوسازی ناوگان: محمدرضا پهلوی اولویتی ویژه برای تامین امنیت منطقه اقیانوس هند در برابر نفوذ کمونیسم قائل بود؛ منطقه ای که آن را شریان حیاتی صادرات نفت ایران تلقی می کرد. وی این هدف را از طریق مدرنیزاسیون نیروی دریایی شاهنشاهی و توسعه همکاری های دوجانبه با کشورهایی نظیر آفریقای جنوبی دنبال نمود. در اوایل دهه ۱۹۷۰، نیروی دریایی شاهنشاهی از ناوگانی قابل توجه شامل سه ناوشکن، چهار ناوچه سریع، چهار ناوچه سبک، چهار مین روب ساحلی، دو مین روب نزدیک ساحل، شانزده شناور گشتی و دوازده هاورکرافت برخوردار بود. پرسنل این نیرو بالغ بر ۱۳٬۰۰۰ افسر و ملوان می شد که به مراتب بیش از ۴٬۵۰۰ نفر نیروی دریایی آفریقای جنوبی بود .

ناوشکن آرتمیز: ناوشکن کلاس بیگل (Battle-class) IIS Artemiz به عنوان ناوشکن سرفرماندهی نیروی دریایی شاهنشاهی، در ژانویه ۱۹۶۷ از بریتانیا به ایران منتقل و طی سه سال در بریتانیا مدرنیزه شد. این ناوشکن در ژوئن ۱۹۷۰ و در مسیر بازگشت به خلیج فارس، در بندر سایمونزتاون آفریقای جنوبی لنگر انداخت؛ رویدادی که نخستین بازدید یک کشتی جنگی ایرانی از آب های جنوبی آفریقا محسوب می گردید .

ناوچه های کلاس سام: در فاصله سال های ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۲، نیروی دریایی شاهنشاهی چهار فروند ناوچه موشک انداز کلاس Saam/Alvand را از کارخانه های کشتی سازی بریتانیا تحویل گرفت. بر اساس توافقات صورت گرفته، مقرر شده بود هر چهار فروند در مسیر تحویل به ایران، جهت بازرسی و رفع عیوب احتمالی در حوضچه خشک بندر سایمونزتاون مستقر شوند. نخستین جفت شامل IIS Saam و Zaal در ژوئیه ۱۹۷۲ و جفت دوم شامل IIS Faramarz و Rostam در مارس ۱۹۷۴ وارد این بندر شدند .

همکاری های بین المللی: در اواسط ۱۹۷۲، موافقتنامه همکاری میان نیروی های دریایی ایران و آفریقای جنوبی به امضا رسید و به دنبال آن، نماینده نیروی دریایی ایران در کیپ تاون مستقر گردید، در حالی که آفریقای جنوبی نیز نماینده ای در تهران داشت. در آوریل ۱۹۷۴، کشتی بزرگ پشتیبانی SAS Tafelberg آفریقای جنوبی ماموریت یافت تا جفت دوم ناوچه های ایرانی را تا خط استوا در مسیر بازگشت به خلیج فارس اسکورت نماید .

۲. نقطه عطف انقلاب: فروپاشی یک راهبرد

انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ نقطه پایانی بر جاه طلبی های فرامنطقه ای نیروی دریایی ایران بود. در ۱۱ فوریه ۱۹۷۹، نظام سلطنتی ۲٬۵۰۰ ساله ایران به عنوان شریک دیرینه آمریکا در منطقه فروپاشید و جمهوری اسلامی متولد شد . نیروی دریایی شاهنشاهی به نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (نداجا) تغییر نام یافت.

پیامدهای فوری این رویداد بدین شرح قابل احصاست:

· تمامی قراردادهای عمده تسلیحاتی با کشورهای غربی ملغی گردید.

· تحریم های تسلیحاتی از سوی ایالات متحده و متحدانش علیه ایران اعمال شد.

· قابلیت عملیاتی ناوگان به دلیل کمبود قطعات یدکی با کاهشی چشمگیر مواجه گشت.

· قراردادهای نظامی کلان از جمله قرارداد ناوشکن های کلاس اسپروانس مصادره شد.

بر اساس گزارش های تاریخی، در جریان تخلیه اتباع آمریکایی از ایران در فوریه ۱۹۷۹، چهار فروند کشتی نیروی دریایی ایالات متحده در آب های بین المللی مستقر بودند. در ۲۱ فوریه، ناوشکن یواس اس دکیتر (USS Decatur) به همراه سه فروند دیگر، ۴۴۰ غیرنظامی از جمله ۲۰۰ شهروند آمریکایی را از ایران تخلیه کردند .

۳. جنگ متقارن: رویارویی با نیروی برتر

تعریف و چارچوب نظری: جنگ متقارن به وضعیتی اطلاق می گردد که در آن دو طرف درگیر، از نظر نوع تسلیحات، سازمان دهی نظامی و دکترین جنگی، شباهت های اساسی داشته و درگیری به صورت کلاسیک و رودررو (force-on-force) انجام می شود. در این الگو، برتری معمولا به سوی کشوری سنگین می کشد که از فناوری پیشرفته تر، تسلیحات بیشتر و قدرت آتش بالاتری برخوردار است. تجربه ایران در دوران پهلوی و سال های ابتدایی انقلاب، نیروی دریایی بر اساس همین منطق متقارن طراحی شده بود؛ هدف، ساخت نیرویی کلاسیک برای نمایش پرچم و عملیات در آب های دوردست بود. با این حال، جنگ ایران و عراق و به ویژه جنگ نفت کش ها در اواخر دهه ۱۹۸۰، نقطه عطفی تعیین کننده در این رویکرد پدید آورد.

جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، به ویژه مرحله پایانی آن موسوم به "جنگ نفت کش ها"، بستر آزمونی جدی برای نیروی دریایی ایران فراهم آورد. در این دوره، ایران با چالش مستقیم رویارویی با نیروی دریایی ایالات متحده مواجه گردید.

عملیات آخوندک (Praying Mantis) در آوریل ۱۹۸۸ نقطه عطفی تعیین کننده به شمار می رود. در این عملیات، نیروی دریایی آمریکا در واکنش به مین گذاری های ایران، دو فروند از کشتی های جنگی ایران شامل ناوچه های سهند و جوشن را غرق و خسارتی سنگین به ناوگان متعارف ایران وارد ساخت . سهند، یکی از چهار ناوچه کلاس Alvand که پیش از انقلاب از بریتانیا تحویل گرفته شده بود، در ۱۸ آوریل ۱۹۸۸ غرق شد .

درس راهبردی حاصل از این واقعه، واقعیتی تلخ را آشکار ساخت: در یک جنگ متقارن و کلاسیک با قدرتی فرادست نظیر ایالات متحده، ایران نه تنها توان مقابله ندارد، بلکه هزینه چنین رویارویی، از دست دادن دارایی های گرانقیمت و راهبردی خواهد بود. به باور کارشناسان، عملیات آخوندک این آموزه حیاتی را برای ایران به ارمغان آورد که نیروی دریایی متعارف، توانایی مقابله با قدرت برتر دریایی را ندارد . این تجربه، بازتعریف بنیادین دکترین دفاعی ایران را در پی داشت.

۴. بازدارندگی نامتقارن: دکترین دفاعی جمهوری اسلامی ایران

بازدارندگی نامتقارن اصطلاحا به راهبردی اطلاق می گردد که در آن یک طرف ضعیف تر (از نظر توان متعارف)، با بهره گیری از تاکتیک ها، فناوری ها و شیوه های غیرمتعارف، هزینه تجاوز را برای طرف قوی تر به میزانی افزایش می دهد که محاسبه سود و زیان وی دچار اختلال گشته و در نتیجه از اقدام نظامی بازماند. این راهبرد در پی برابری در قدرت نیست، بلکه ایجاد آسیب پذیری و تحمیل هزینه نامتقارن را هدف قرار داده است.

پس از تجربه تلخ جنگ متقارن، ایران از دهه ۱۹۹۰ به طور سیستماتیک دکترین نامتقارن خود را پایه ریزی کرد. این دکترین که ریشه در تجربه جنگ ایران و عراق دارد، بر اساس مفهوم "دفاع فعال" بنا شده است: اجتناب از آغاز جنگ، اما حفظ ظرفیت برای پاسخ سریع، چندلایه و متناسب با تجاوز .

تعریف تکمیلی: بازدارندگی نامتقارن اصطلاحا به راهبردی اطلاق می گردد که طی آن، کنشگر ضعیف تر (از منظر توان متعارف)، با بهره گیری از تاکتیک ها، فناوری ها و شیوه های غیرمتعارف، هزینه تجاوز را برای طرف قوی تر به میزانی افزایش می دهد که محاسبه سود و زیان وی دچار اختلال گشته و در نتیجه از اقدام نظامی بازماند . این راهبرد در پی برابری در قدرت نیست، بلکه ایجاد آسیب پذیری و تحمیل هزینه نامتقارن را هدف قرار داده است.

راهبرد ایران دو هدف اساسی را دنبال می کند:

۱. نمایش قدرت کافی برای بازدارندگی از هرگونه تجاوز؛

۲. تحمیل خسارات سنگین و هزینه بالا به مهاجمان در صورت وقوع حمله .

مولفه های اصلی بازدارندگی نامتقارن دریایی ایران:

۴.۱. بهره برداری از جغرافیا (تنگه هرمز به مثابه تله)

تنگه هرمز به عنوان آبراهی باریک (۳۳ تا ۳۴ کیلومتر در باریک ترین نقطه)، میدان جنگی ایده آل برای کاربست تاکتیک های نامتقارن محسوب می گردد. ناوهای هواپیمابر عظیم الجثه در این تنگه از قدرت مانور محدودی برخوردارند و از سواحل تحت کنترل ایران به سهولت قابل هدف گیری هستند. ایران با تسلط بر سواحل شمالی این آبراه حیاتی، قادر است از سکوهای موشکی مستقر در خشکی، کشتی ها را در این آب های محدود مورد اصابت قرار دهد . اهمیت راهبردی تنگه هرمز از آنجا ناشی می شود که حدود ۲۰ درصد از مصرف نفت مایع جهان و یک پنجم تجارت جهانی ال ان جی از این گذرگاه عبور می کند .

۴.۲. جزایر سه گانه به مثابه ناوهای هواپیمابر صیوق

جزایر ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک و سیری در دهانه ورودی خلیج فارس، به مثابه "ناوهای هواپیمابر صیوق" (unsinkable aircraft carriers) ایران ایفای نقش می کنند . این جزایر نه تنها کنترل کامل بر تنگه هرمز را میسر می سازند، بلکه به عنوان سکوهایی چندمنظوره برای شناسایی پایدار، رهگیری دقیق و عملیات ضربه قاطع عمل کرده، توانایی گسترش دامنه درگیری تا عمق اقیانوس هند را فراهم می آورند.

۴.۳. تاکتیک ها و تسلیحات نامتقارن

تاکتیک ازدحام (Swarm Tactics): نیروی دریایی سپاه از صدها شناور تندرو کوچک برخوردار است که با اجرای تاکتیک "ازدحام"، از جهات مختلف به یک کشتی بزرگ یورش برده و سامانه های دفاعی آن را اشباع می کنند . این تاکتیک بر این اصل استوار است که سامانه های دفاعی آمریکا برای مقابله با موشک طراحی شده اند، حال آنکه ردیابی همزمان صدها قایق کوچک با دشواری بسیاری همراه است.

شناورهای تندرو: سردار علیرضا تنگسیری، فرمانده نیروی دریایی سپاه، در آوریل ۲۰۲۵ از ساخت شناور موشک اندازی خبر داد که به سرعت ۱۱۶ گره دریایی (۲۱۵ کیلومتر بر ساعت) دست یافته است. این شناور تمامی آزمایش های فنی و عملیاتی را با موفقیت پشت سر نهاده است .

موشک های کروز و بالستیک ضدکشتی:

· موشک خلیج فارس (Khalij Fars): موشک بالستیک ضدکشتی با برد ۳۰۰ کیلومتر که با سرعت مافوق صوت ۳ تا ۴ ماخ و کلاهک ۶۵۰ کیلوگرمی، قابلیت وارد آوردن خسارتی سنگین به کشتی های بزرگ جنگی را داراست .

· موشک ابومهدی (Abu Mahdi): موشک کروز دوربرد با برد بیش از ۱٬۰۰۰ کیلومتر که با بهره گیری از هوش مصنوعی، توانایی تغییر مسیر پرواز و پرواز در ارتفاع بسیار پایین را دارد .

· موشک قادر (Qader): موشک کروز ضدکشتی با برد بیش از ۳۰۰ کیلومتر و کلاهک ۱۶۵ کیلوگرمی که با هدایت رادار فعال و اینرسیایی، از دقتی زیر ۱۰ متر برخوردار است .

· موشک با برد فراتر از خلیج فارس: سردار تنگسیری در دسامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد ایران موشک جدیدی با برد بیش از ۱٬۳۷۵ کیلومتر (طول خلیج فارس) را با موفقیت آزمایش کرده است .

· موشک های نصر (Nasr) و غدیر (Ghadir): با بردهای ۳۵ و ۳۰۰+ کیلومتر برای اجرای حملات اشباع کننده طراحی شده اند.

زیردریایی های کلاس غدیر: این زیردریایی های کوچک به طور ویژه برای آب های کم عمق خلیج فارس طراحی شده اند و با سیگنال صوتی اندک، قادر به کمین در بستر دریا و هدف قرار دادن شناورهای دشمن هستند.

جنگ مین: ایران از هزاران مین دریایی برخوردار است که می توانند به سرعت توسط شناورهای کوچک یا زیردریایی ها کارگذاری شوند. برخورد یک مین با یک ناو میلیارد دلاری می تواند آن را از صحنه عملیات خارج سازد.

پهپادها و مهمات هوشمند ارزان قیمت:

پهپادهای سری شاهد (Shahed-131 و Shahed-136) با بردهای ۹۰۰ و ۲٬۰۰۰ کیلومتر، از آن رو که هزینه هر فروند آنها کسری از هزینه موشک های رهگیر آمریکایی است، مزیتی اقتصادی پایدار برای ایران در یک درگیری طولانی مدت ایجاد می کنند . اشباع سامانه های دفاعی دشمن با پهپادهای ارزان قیمت، به راهبردی کلیدی تبدیل شده است.

۵. سامانه دفاعی لایه ای و منع دسترسی (A2/AD)

ایران در جزایر خود یک سامانه دفاعی لایه ای ایجاد کرده است :

لایه اول: شناسایی، نظارت و جمع آوری اطلاعات (ISR)

· پهپاد مهاجر-۶: با بال گشاد ۱۰ متر، بدنه ۵٫۶۷ متر، استقامت پروازی تا ۱۵ ساعت، سرعت ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت و سقف پرواز ۱۸٬۰۰۰ پا. این پهپاد قادر به حمل محموله ۱۰۰ کیلوگرمی شامل حسگرهای الکترواپتیکال/مادون قرمز، موشک های هدایت شونده قائم (با برد ۶ کیلومتر) و الماس (با برد ۸ کیلومتر) است .

· پهپاد ابابیل-۵: با استقامت ۱۰-۱۲ ساعت و رادار دهانه مصنوعی (SAR) برای عملیات در شرایط بد آب وهوایی .

لایه دوم: پدافند هوایی یکپارچه

· سامانه مجید: سامانه پدافند هوایی کوتاه برد بومی با موشک AD-08، برد درگیری ۸-۱۰ کیلومتر و ارتفاع رهگیری تا ۶ کیلومتر. این سامانه با هدایت نیمه فعال الکترواپتیکال، قابلیت رهگیری همزمان ۴ هدف را دارد و در جنگ ۱۲ روزه (ژوئن ۲۰۲۵) موفق به انهدام انواع پهپادها با نرخ موفقیت بیش از ۹۰ درصد شده است .

· سامانه ۱۵ خرداد: با برد ۴۵ کیلومتر و قابلیت ردیابی ۶ هدف به طور همزمان .

· سامانه ناواب (Nawab): نسخه دریایی موشک زوبین با برد درگیری ۱۵ کیلومتر که بر روی شناورهای کلاس ذوالفقار نصب می شود. این سامانه با پرتابگر عمودی (VLS) منحصربه فرد، امکان شلیک موشک در سرعت ۶۰ گره را بدون کاهش قدرت مانور فراهم می آورد .

لایه سوم: موشک های ساحلی و دریایی

استقرار موشک های کروز قادر بر روی سکوهای پرتاب متحرک در جزایر ابوموسی و تنب بزرگ، توان هدف گیری تا عمق اقیانوس هند را میسر ساخته است .

۶. پیشرفت های نیروی دریایی سپاه (ندسا)

نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (ندسا) به عنوان تجلی گاه دکترین بازدارندگی نامتقارن، از پیشرفت های چشمگیری برخوردار بوده است:

۶.۱. زمینه های توسعه

· زمینه تاریخی-عملیاتی: پس از تجربه جنگ نفت کش ها و عملیات آخوندک، تمرکز بر بازدارندگی نامتقارن به عنوان محور اصلی راهبرد در دستور کار قرار گرفت .

· زمینه جغرافیایی-استراتژیک: خلیج فارس با ویژگی هایی نظیر تنگه های باریک، آب های کم عمق و جزایر متعدد، محیطی ایده آل برای کاربست تاکتیک های نامتقارن فراهم آورده است .

· زمینه فناوری-بومی سازی: تحریم های تسلیحاتی، ایران را به سمت خودکفایی سوق داد. سردار تنگسیری در این خصوص تاکید کرده است: "پیش از انقلاب، حتی نمی توانستیم یک قایق صیادی بسازیم. اکنون ناو شهید سلیمانی را با فناوری پیشرفته ساخته ایم که قادر به پیمایش ۵٬۰۰۰ مایل دریایی بدون توقف در اقیانوس ها است" .

۶.۲. توسعه شناورهای سطحی

· شناورهای تندرو: افزون بر ۱۵۰۰ فروند قایق تندرو (کلاس های عاشورا، طارق و ذوالجناح) هسته اصلی توان تهاجمی سپاه را تشکیل می دهند.

· شناورهای سنگین اقیانوس پیما:

 · شهید مهدوی: ناو پشتیبانی سنگین که به عنوان ناو پهپادبر نیز ایفای نقش می کند .

 · شهید باقری: دومین ناو پهپادبر که با محموله هایی از پهپادهای شاهد، تجهیزات نظارتی و سامانه های موشکی، مفهوم جدیدی از جنگ دریایی ترکیبی را معرفی کرده است .

 · شهید ناظری: شناور نیمه سنگین ۵۵ متری

 · شهید رودکی: ناو پشتیبانی ۱۵۰ متری

 · شهید سلیمانی: ناو جنگی با فناوری پیشرفته و قابلیت پیمایش ۵٬۰۰۰ مایل دریایی

۶.۳. شهرهای زیرزمینی موشکی و شناوری

از جمله مبتکرانه ترین پیشرفت های سپاه، ایجاد شبکه ای از پایگاه های زیرزمینی (شهرهای موشکی و شناوری) در طول سواحل خلیج فارس و دریای عمان است. این شهرها که در اعماق قابل توجهی حفر شده اند، محل نگهداری و پرتاب انواع موشک های کروز و شناورهای تندرو به شمار می روند.

۶.۴. تحلیل انتقادی ناوهای پهپادبر

برخی تحلیلگران بر این باورند که این شناورها بیش از آنکه یک ارتقاء راهبردی قلمداد شوند، جنبه نمادین دارند و تجمیع دارایی ها در یک هدف بزرگ، آسیب پذیری جدیدی ایجاد می کند. به گفته جوزف راثنر، "این کشتی ها ممکن است ۵۰ یا ۱۰۰ پهپاد حمل کنند، اما از دفاع معتبری برخوردار نیستند. هیچ سامانه دفاع نزدیک، هیچ پدافند هوایی معناداری ندارند. تنها ارزش واقعی آنها نمادین است" .

۷. چشم انداز ژئوپلیتیک و آینده بازدارندگی دریایی ایران

۷.۱. محاسبه اقتصادی و روانی

منطق اصلی بازدارندگی نامتقارن بر این اصل استوار است که جایگزینی یک ناو هواپیمابر ۱۳ میلیارد دلاری در برابر یک موشک یا پهپاد ارزان قیمت ایرانی، برای آمریکا ریسکی غیرقابل قبول محسوب می شود. این راهبرد "تحمیل هزینه" (cost imposition) هسته اصلی اعتماد ایران در رویارویی های احتمالی را تشکیل می دهد .

۷.۲. اعتبار بازدارندگی

بررسی دقیق امنیت دریایی در خلیج فارس و فراتر از آن موید آن است که از اواخر دهه ۱۹۸۰، بازدارندگی دریایی ایران از اعتبار برخوردار بوده است . در هر درگیری نظامی، سطحی از عدم قطعیت و اطلاعات ناقص وجود دارد و این همان نقطه قوت راهبرد نامتقارن به شمار می رود.

۷.۳. تحولات منطقه ای

تحلیلگران موسسه ISPI تاکید می کنند که کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) شامل بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، اولویت خود را بر توسعه اقتصادی و جذب سرمایه های خارجی متمرکز کرده اند و برای نیل به این اهداف بلندپروازانه، به صلح منطقه ای نیازمندند. از این رو، در هر رویارویی میان آمریکا و ایران در خلیج فارس، این کشورها به احتمال زیاد بی طرفی اختیار خواهند کرد .

۷.۴. چالش ها و محدودیت ها

نیروی دریایی ایران با چالش های متعددی مواجه است که از آن جمله می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

· ناوگان سنتی (نداجا): شامل کشتی های قدیمی دوران پهلوی که نگهداری آنها با دشواری همراه است .

· آسیب پذیری ناوهای پهپادبر: تمرکز دارایی ها در اهداف بزرگ و کند، با منطق پراکندگی و ابهام در جنگ نامتقارن سازگاری ندارد .

· تحریم ها: محدودیت در دسترسی به فناوری های روز و قطعات یدکی .

نتیجه گیری

گذار ایران از رویکرد جنگ متقارن به راهبرد بازدارندگی نامتقارن، تحولی راهبردی و مبتنی بر درس آموزی از تجربیات تاریخی محسوب می گردد. انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ نقطه آغازی بر این دگردیسی بود و جنگ تحمیلی، به ویژه عملیات آخوندک در ۱۹۸۸، موجبات تسریع و تثبیت آن را فراهم آورد.

امروزه، توان دریایی ایران نه بر اساس تعداد ناوشکن ها و قابلیت های سطح بالا، بلکه بر مبنای توانایی آن در کاربست تاکتیک های نامتقارن، جنگ مین، استفاده از شناورهای تندرو، پهپادهای ارزان قیمت و موشک های بالستیک ضدکشتی برای ایجاد اختلال و منع دسترسی در یکی از حیاتی ترین آبراه های جهان سنجیده می شود.

نیروی دریایی سپاه با درک هوشمندانه از تهدیدات، بهره گیری از جغرافیای منحصربه فرد منطقه و اتکا به توان داخلی، شبکه ای بازدارنده چندلایه خلق کرده است که هرگونه ماجراجویی نظامی علیه ایران را با ریسک و هزینه غیرقابل قبولی مواجه می سازد. با این حال، چالش هایی نظیر آسیب پذیری ناوهای پهپادبر و ضرورت نوسازی مستمر ناوگان سنتی، همچنان پیش روی این نیرو قرار دارد .

در نهایت، آنچه اعتبار بازدارندگی دریایی ایران را تضمین کرده، نه صرفا کمیت تجهیزات، بلکه معادله راهبردی حاکم بر منطقه است: هرگونه درگیری در خلیج فارس، به دلیل تمرکز ۲۰ درصد از انرژی جهان در این آبراه، پیامدهای اقتصادی جهانی در پی خواهد داشت و این وابستگی متقابل، خود بزرگترین تضمین کننده بازدارندگی به شمار می رود. چنانکه پژوهشگران ISPI تاکید می کنند، کشورهای اروپایی و شورای همکاری خلیج فارس می بایست از روابط قوی خود با واشنگتن و تهران برای جلوگیری از رویارویی و حمایت از مذاکرات دیپلماتیک بهره گیرند .

---

منابع

1. DefenceWeb. (2026). Iran and South Africa: Naval Interactions of the 1970s. https://defenceweb.co.za/military-history/iran-and-south-africa-naval-interactions-of-the-1970s/

2. Tehran Times. (2025). Iran tests missile with range beyond length of Persian Gulf in latest naval drill. December 6, 2025. https://www.tehrantimes.com/news/521306/Iran-tests-missile-with-range-beyond-length-of-Persian-Gulf-in

3. PressTV. (2025). Iran's 'unsinkable carriers': How Persian Gulf trio islands shape deterrence in Strait of Hormuz. December 17, 2025. https://www.presstv.ir/Detail/2025/12/17/760786/iran-unsinkable-carriers-how-persian-gulf-trio-islands-shape-deterrence-strait-hormuz

4. Tehran Times. (2025). Iran to host trilateral naval exercise, says navy commander. December 26, 2025. https://www.tehrantimes.com/news/522123/Iran-to-host-trilateral-naval-exercise-says-navy-commander

5. Rothner, J. (2025). Split Spear: A History of Iran's Navy. LinkedIn. June 23, 2025. https://www.linkedin.com/pulse/split-spear-history-irans-navy-joseph-rothner-ekqif

6. ISPI. (2025). Naval Power and Deterrence: Iran's Role in Regional and Global Maritime Competition. May 28, 2025. https://www.ispionline.it/en/publication/naval-power-and-deterrence-irans-role-in-regional-and-global-maritime-competition-209797

7. Tehran Times. (2025). Top commander highlights naval advances, says IRGC builds missile boat with speed of 116 knots. April 30, 2025. https://tehrantimes.com/print/512491/Top-commander-highlights-naval-advances-says-IRGC-builds-missile

8. The Sextant (U.S. Navy History Blog). (2019). Remembering the U.S. Navy's Iranian Evacuation of 1979. February 22, 2019. https://usnhistory.navy.live/

9. WION News. (2026). Iranian anti-ship missiles: How destructive are they? January 24, 2026. https://www.wionews.com/photos/-iranian-anti-ship-missiles-how-destructive-are-they-1769261559227

10. Defapress. (2025). گزارش تحلیلی از تاکتیک های سپاه در خلیج فارس.

11. Iran Press. (2025). جدیدترین دستاوردهای نیروی دریایی سپاه.

12. Sputnik Africa. (2025). Interview with Dr. Imad Salamey on Iran's naval capabilities.