مسئولیت اجتماعی محیط زیست و تاب آوری شهری: تحلیل جامع چالش های آلودگی هوا و کم آبی در کلان شهر تهران

نویسنده: سید محمد حسین محسن الحسینی
تاریخ انتشار: ۲۷ بهمن ۱۴۰۴
نوع مقاله: علمی-تحلیلی

چکیده

کلان شهر تهران به عنوان قطب سیاسی، اقتصادی و جمعیتی ایران، با دو بحران زیست محیطی عمده یعنی آلودگی هوا و کم آبی مواجه است که سلامت شهروندان و پایداری توسعه شهری را به خطر انداخته است. بر اساس آمارها، در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۴ هزار نفر در ایران جان خود را به دلیل آلودگی هوا از دست داده اند . هم زمان، ذخایر سدهای تامین کننده آب تهران به پایین ترین سطح در ۴۶ سال گذشته رسیده و برخی سدها مانند لار تنها ۱ درصد و سد امیرکبیر ۴ درصد پر شدگی دارند . این مقاله با رویکردی تحلیلی، ضمن بررسی ریشه ها و ابعاد این بحران ها، به تبیین نقش مسئولیت اجتماعی محیط زیست (Environmental Social Responsibility) در تقویت تاب آوری شهری می پردازد. تاب آوری زیست محیطی به عنوان توانایی سیستم های طبیعی و اجتماعی برای سازگاری و بازیابی از اثرات بحران های محیطی تعریف می شود که تقویت آن نیازمند رویکردهای جامع و چندوجهی شامل طراحی زیرساخت های سبز، بهبود مدیریت منابع طبیعی و ارتقای آگاهی عمومی است . مقاله نتیجه می گیرد که گذار از این بحران ها نیازمند ترکیب سیاست گذاری کلان با مشارکت فعال شهروندی و نهادینه سازی مسئولیت اجتماعی محیط زیست به عنوان یک فرهنگ عمومی است.

کلیدواژه ها: مسئولیت اجتماعی محیط زیست، تاب آوری شهری، آلودگی هوا، کم آبی، تهران، بحران آب، توسعه پایدار

۱. مقدمه

تهران، پایتخت ایران با جمعیتی بالغ بر ۱۵ میلیون نفر در منطقه کلان شهری، امروز در معرض یکی از جدی ترین بحران های زیست محیطی تاریخ خود قرار دارد. نخستین زنگ خطر جدی درباره آلودگی هوای تهران، در سال ۱۳۷۴ به صدا درآمد؛ زمانی که نزدیک به یکصد نفر از کارشناسان و مدرسان محیط زیست، جغرافیا و شهرسازی متنی موسوم به بیانیه «هوای تهران ۷۴» منتشر کردند که در آن برای نخستین بار از آلودگی هوای پایتخت به عنوان یک «بحران ملی» نام برده شد .

مسئولیت اجتماعی محیط زیست (Environmental Social Responsibility) مفهومی است که بر مشارکت فعال افراد، سازمان ها و نهادهای مختلف در حفاظت از محیط زیست تاکید دارد. این مفهوم در کلان شهرهایی مانند تهران می تواند به کاهش آثار منفی زیست محیطی و تقویت تاب آوری شهری—توانایی شهر در مواجهه و بازیابی از بحران ها—کمک کند. تاب آوری زیست محیطی به ویژه در شهرهای بزرگ که تحت تاثیر بحران های مختلف همچون آلودگی، تغییرات اقلیمی و خشکسالی قرار دارند، اهمیت ویژه ای دارد .

آنچه بحران کنونی تهران را متمایز می سازد، هم زمانی دو بحران بزرگ زیست محیطی است. پاییز ۱۴۰۴ نه تنها آلوده ترین پاییز در نیم قرن اخیر بوده، بلکه خشک ترین پاییز نیز محسوب می شود. این هم زمانی، فشار مضاعفی بر سیستم شهری و ساکنان آن وارد کرده و ضرورت توجه به مسئولیت اجتماعی و تاب آوری شهری را دوچندان ساخته است.

۲. آلودگی هوا در تهران: ابعاد بحران

۲-۱. وضعیت کنونی

آلودگی هوا یکی از چالش های مهم تهران است که هر ساله با افزایش ذرات معلق (PM2.5 و PM10) و گازهای آلاینده، سلامت مردم را تهدید می کند. بر اساس گزارش شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، روزانه حدود ۵ میلیون تردد خودرو در تهران ثبت می شود و ۸۰ هزار تاکسی در شهر فعالیت می کنند که تقریبا نیمی از آنها فرسوده هستند .

به گفته معاون حمل ونقل شهرداری تهران، موضوع آلایندگی موتورسیکلتها حتی از خودروها مهم تر است؛ در تهران حدود ۴.۵ میلیون موتورسیکلت وجود دارد که بیش از ۳۴ درصد آلودگی هوای تهران را ایجاد می کنند .

۲-۲. علل و ریشه ها

بر اساس آخرین اطلاعات سیاهه انتشار شهر تهران، منابع متحرک بیشترین سهم را در تولید ذرات معلق دارند. سهم منابع متحرک از جمله خودروهای شخصی، تاکسی، موتورسیکلت، اتوبوس و کامیون در تولید ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون ۶۰ درصد برآورد شده است. در این میان، نقش کامیون ها نسبت به سایر منابع آلاینده متحرک پررنگ تر بوده و سهم آنها حدود ۱۶ درصد است. سهم خودروهای شخصی حدود ۱۴ درصد و موتورسیکلت ها و اتوبوس ها به ترتیب حدود ۱۰ و ۶ درصد در آلودگی هوای تهران موثر هستند .

علاوه بر منابع متحرک، منابع ثابت نیز نقش مهمی دارند. سهم صنایع و نیروگاه های تهران و اطراف آن در تولید ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون حدود ۳۰ درصد گزارش شده است .

مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران با اشاره به پیچیدگی الگوی آلایندگی تاکید می کند که در سال های اخیر کاهش بارش ها، گسترش خشکسالی و افزایش وقوع طوفان های گرد و غبار از دیگر عوامل موثر بر کیفیت هوا به ویژه در مناطق جنوبی بوده اند .

از دیگر عوامل مهم آلودگی، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سایت پسماندهای آرادکوه: روزانه بیش از ۷ هزار تن زباله شهر تهران بدون بازیافت در این منطقه دفن می شود و در صورت وزش باد از سمت جنوب، بوی نامطبوع آن در سطح شهر می پیچد .
• صنایع غیرمجاز جنوب تهران: به گفته معاون انسانی اداره کل محیط زیست استان تهران، عمده آلایندگی در سطح استان به علت فعالیت واحدهای صنفی و غیرمجاز است .
• موقعیت جغرافیایی: تهران در یک دره کوهستانی واقع شده که پدیده وارونگی دما (Inversion) را تشدید می کند .

۲-۳. پیامدهای انسانی و اقتصادی

به گفته عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۴ هزار نفر در ایران جان خود را به دلیل آلودگی هوا از دست دادند. بر اساس گزارش موسسه بار بیماری ها در ایران، ۲۸ درصد از مرگ هایی که به علت سکته های مغزی در ایران رخ می دهند، ناشی از آلودگی هوا هستند؛ همچنین ۳۰ درصد از مرگ های مرتبط با بیماری های ایسکمیک قلبی و ۴۵ درصد از مرگ های ناشی از بیماری های مزمن انسدادی ریوی به آلودگی هوا نسبت داده می شود. ۲۴ درصد از مرگ های به علت سرطان ریه نیز ناشی از آلودگی هواست .

بر اساس گزارش سال ۲۰۱۸ بانک جهانی، اگر غلظت ذرات معلق هوای تهران از ۳۲ میکروگرم بر مترمکعب کنونی به ۱۰ میکروگرم بر مترمکعب (استاندارد جهانی) برسد، سالیانه ۱٫۸ میلیارد دلار بابت خسارت های اقتصادی و هزینه های پیشگیری و درمان در شهر تهران صرفه جویی خواهد شد .

۳. بحران کم آبی: تهران در مسیر "روز صفر"

۳-۱. ابعاد بحران

تهران در سال های اخیر با بحران شدید آب مواجه بوده است. بر اساس گزارش خبرگزاری مهر در ۲۷ بهمن ۱۴۰۴، با وجود بارندگی های زمستانه، وضعیت سدهای تهران در بدترین وضعیت ۴۶ سال گذشته قرار دارد و حتی برخی از سدها به حجم مرده رسیده اند .

آمارها نشان می دهد که از ابتدای سال آبی تا ۱۹ بهمن ماه، حجم ورودی آب به مخازن سدها تنها ۸ میلیارد و ۲۹۰ میلیون مترمکعب بوده است. حجم فعلی ذخایر آبی کشور به ۱۹ میلیارد و ۴۱۰ میلیون مترمکعب رسیده، در حالی که سال گذشته این رقم ۲۲ میلیارد و ۱۷۰ میلیون مترمکعب بود. به عبارت دیگر، اکنون تنها ۳۷ درصد ظرفیت سدهای کشور پر است و ۶۳ درصد آنها خالی مانده اند .

وضعیت سدهای تهران به شرح زیر است :

• سد امیرکبیر (کرج): تنها ۴ درصد پر شدگی
• سد لار: یک درصد پر شدگی
• سد لتیان: ۷ درصد پر شدگی
• سد ماملو: ۷ درصد پر شدگی
• سد طالقان: ۲۰ درصد پر شدگی

به گفته سخنگوی آبفای استان تهران، حجم ذخیره سد کرج حدود ۶.۵ میلیون مترمکعب و سد لتیان تنها ۴.۵ میلیون مترمکعب است؛ رقمی که در ۴۶ سال گذشته بی سابقه بوده است .

۳-۲. ورشکستگی آبی (Water Bankruptcy)

مدیرعامل شرکت آب منطقهای تهران با بیان اینکه استان تهران با داشتن ۴۲ درصد از منابع آبی کشور و ۲۳ درصد مصرف کل کشور، در شرایط خشکسالی پنجساله و کاهش بارشهای پیاپی قرار دارد، وضعیت را «تنش مطلق آبی» توصیف کرده است .

بر اساس شاخص های بین المللی، سرانه مصرف آب هر نفر در تهران به ۱۷۰ مترمکعب رسیده که پس از سیستان و بلوچستان، بحرانی ترین سطح در کشور است .

ریشه های این بحران را می توان در موارد زیر خلاصه کرد :

الف) کاهش شدید بارش ها: از ابتدای سال آبی تا نیمه آبان ۱۴۰۴، بارندگی تنها ۲.۳ میلیمتر بوده، در حالی که در مدت مشابه سال گذشته ۱۶.۵ میلیمتر و میانگین بلندمدت حدود ۱۴.۸ میلیمتر ثبت شده بود. تهران با کاهش بیش از ۸۰ درصدی بارش ها روبروست.

ب) مصرف ناپایدار: ۶۱ درصد مشترکان تهرانی بیش از دو برابر الگوی تعیین شده مصرف می کنند و تنها ۳۴ درصد مصرف ها در حد مجاز است.

ج) تمرکز جمعیت و فعالیت ها: بارگذاری جمعیت و فعالیت در منطقه کم آب، در حالی که ظرفیت اکولوژیک آب منطقه این بارگذاری را تحمل نمی کند.

۳-۳. پیامدهای بحران آب

فرونشست زمین: برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی منجر به فرونشست زمین در دشت های اطراف تهران شده است. بیش از ۶۰ درصد آب تهران از منابع زیرزمینی تامین می شود که بسیاری از کارشناسان هشدار می دهند این منابع نیز در حال کاهش هستند .

قطع روزانه آب: بسیاری از شهروندان تهرانی از قطعی آب در ساعات شبانه گزارش می دهند. یکی از ساکنان تهران در گفتگو با SBS می گوید: «از چند وقت پیش ما مشکل فشار آب داشتیم... ولی الان دیگر [مسئله] از فشار آب فراتر رفته و شبها آب قطع میشود» .

هشدار تخلیه پایتخت: مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، هشدار داده است که اگر در تهران باران نبارد، جیره بندی آب آغاز می شود و اگر این کار هم جواب ندهد، تهران تخلیه خواهد شد .

۳-۴. تحلیل ریشه های مدیریتی

کارشناسان معتقدند بحران کنونی آب در تهران صرفا نتیجه کاهش بارش ها نیست، بلکه ترکیبی از سه عامل اصلی است: افت شدید نزولات جوی، فرسودگی شبکه تامین و مصرف، و ضعف سیاست گذاری در مدیریت منابع .

یک کاربر در واکنش به اخبار بحران آب در خبرگزاری مهر نوشته است: «مسئله آب تهران دیگر کم آبی مقطعی نیست؛ وارد «بحران ساختاری» شده ایم که هم ریشه اقلیمی دارد، هم ریشه مدیریتی و فضایی (تمرکز جمعیت در جایی که آب ندارد)» .

کاربر دیگری تاکید کرده است: «تمرکز مدیریت بر (تعدیل فشار و قطع شبانه) به جای اصلاح ساختار، راهکارهای فعلی مثل تعدیل فشار، قطع شبانه و توصیه صرفه جویی، بیشتر مسکن کوتاه مدت هستند و ساختار تامین، مصرف و توسعه شهری را تغییر نداده اند» .

۴. تاب آوری شهری و نقش مسئولیت اجتماعی

۴-۱. مفهوم تاب آوری شهری

تاب آوری زیست محیطی یکی از مفاهیم کلیدی در مدیریت شهری در عصر تغییرات اقلیمی است که به معنای توانایی سیستم های طبیعی و اجتماعی برای سازگاری و بازیابی از اثرات بحران های محیطی است. این مفهوم به ویژه در شهرهای بزرگ که تحت تاثیر بحران های مختلف همچون آلودگی، تغییرات اقلیمی، سیلاب ها و خشکسالی ها قرار دارند، اهمیت ویژه ای دارد .

تقویت تاب آوری زیست محیطی نیازمند رویکردهای جامع و چندوجهی است که شامل طراحی زیرساخت های سبز، بهبود مدیریت منابع طبیعی، استفاده از فناوری های نوین و ارتقای آگاهی عمومی می شود .

۴-۲. مسئولیت اجتماعی محیط زیست

مسئولیت اجتماعی محیط زیست به تعهد داوطلبانه افراد، سازمان ها و نهادها به حفاظت از محیط زیست و کاهش آثار منفی فعالیت های خود بر طبیعت اشاره دارد. این مسئولیت در سطوح مختلف قابل تعریف و پیگیری است:

سطح فردی: کاهش مصرف شخصی آب و انرژی، استفاده از حمل ونقل عمومی، تفکیک پسماند.

سطح سازمانی: رعایت استانداردهای زیست محیطی، سرمایه گذاری در فناوری های پاک.

سطح حاکمیتی: وضع قوانین حمایتی، ایجاد زیرساخت های سبز، مشارکت شهروندان در تصمیم سازی ها.

۴-۳. راهکارهای عملی برای افزایش تاب آوری

۱. آموزش و آگاهی بخشی: ایجاد کمپین های عمومی درباره اهمیت کاهش مصرف آب و انرژی. به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقهای تهران، همراهی مردم باعث کاهش ۱۵ درصدی مصرف آب در سال آبی گذشته شد و این همکاری باعث شد مصرف کنندگان پرمصرف با آموزش و اطلاع رسانی به ۵ درصد برسند .

۲. مدیریت مصرف آب: راهکارهای فوری شامل مدیریت سختگیرانه مصرف، نصب اجباری ادوات کاهنده برای مشترکان پرمصرف، و تعرفه گذاری پلکانی واقعی است .

۳. استفاده از پساب تصفیه شده: استفاده حداکثری از پساب تصفیه شده برای فضای سبز و شست وشو می تواند فشار بر منابع آب شرب را کاهش دهد .

۴. حمل ونقل پاک: توسعه دوچرخه سواری شهری، به کارگیری وسایل نقلیه برقی، و تشویق به استفاده از حمل ونقل عمومی.

۵. توسعه فضاهای سبز شهری: گسترش فضاهای سبز اطراف شبکه معابر و ایجاد معابر پیاده رو از راهکارهای موثر در کاهش آلودگی هواست .

۶. اصلاح الگوی توسعه و تمرکززدایی: سیاست گذاری برای انتقال تدریجی بخشی از جمعیت، ادارات و صنایع آب بر از تهران به استان های دارای ظرفیت آبی بیشتر .

۵. بحث و تحلیل

۵-۱. بحران دوگانه تهران؛ یک تهدید سیستمی

آنچه بحران کنونی تهران را از دوره های قبلی متمایز می سازد، هم زمانی آلودگی هوا و کم آبی است. این دو بحران نه تنها مستقل از یکدیگر عمل نمی کنند، بلکه یکدیگر را تشدید می نمایند. خشکسالی و کاهش بارش، از یک سو منجر به کاهش ذخایر آب شده و از سوی دیگر با افزایش گرد و غبار و کاهش رطوبت، به تشدید آلودگی هوا دامن می زند. مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران تاکید می کند که کاهش بارش ها و گسترش خشکسالی از عوامل موثر بر کیفیت هوا به ویژه در مناطق جنوبی بوده اند .

۵-۲. مسئولیت اجتماعی به مثابه فرهنگ عمومی

تحقق مسئولیت اجتماعی محیط زیست نیازمند گذار از نگاه بخشی و مقطعی به یک فرهنگ عمومی پایدار است. این فرهنگ زمانی شکل می گیرد که:

• شهروندان حق خود بر هوای پاک و آب سالم را بشناسند و برای آن مطالبه گری کنند.
• نهادهای آموزشی مفاهیم محیط زیستی را در برنامه های درسی بگنجانند.
• رسانه ها با تولید محتوای جذاب، آگاهی عمومی را افزایش دهند.
• سازمان ها مسئولیت اجتماعی خود را در قبال محیط زیست بپذیرند.

۵-۳. نقد رویکردهای صرفا فنی

تجربه دهه های اخیر نشان داده است که رویکردهای صرفا فنی و مهندسی (مانند انتقال آب بین حوضه ای یا ساخت سدهای جدید) نه تنها بحران را حل نکرده، بلکه در مواردی آن را تشدید کرده است. به گفته کارشناسان، «تا وقتی سیاست رسمی کشور درباره تمرکز جمعیت، ساخت وساز، نوع کشاورزی اطراف تهران و کنترل سفره های زیرزمینی تغییر نکند، هر سال فقط از یک بحران به بحران بعدی منتقل می شویم» .

۶. نتیجه گیری

تهران به عنوان یک کلان شهر با چالش های جدی آلودگی هوا و کم آبی مواجه است که کیفیت زندگی و توسعه پایدار شهری را تهدید می کنند. پاییز ۱۴۰۴ نقطه اوج این بحران بود؛ زمانی که ذخایر سدها به پایین ترین سطح در ۴۶ سال گذشته رسید و آلودگی هوا نیز به اوج خود رسید .

آنچه این بحران را عمیق تر می سازد، نه صرفا شدت آن، بلکه ریشه های ساختاری و مدیریتی آن است. ورشکستگی آبی نتیجه دهه ها سیاست گذاری نادرست، مدیریت متمرکز و ناکارآمد، و نادیده گرفتن هشدارهای کارشناسان بوده است. آلودگی مرگبار هوا نیز محصول سوخت های نامرغوب، خودروهای فرسوده، توسعه ناموزون شهری و اولویت دادن منافع کوتاه مدت بر سلامت بلندمدت شهروندان است.

مسئولیت اجتماعی محیط زیست می تواند نقشی کلیدی در افزایش تاب آوری شهری ایفا کند، به ویژه اگر این مسئولیت در سطح فردی و سازمانی جدی گرفته شود و با سیاست گذاری های موثر ترکیب گردد. تجربه کاهش ۱۵ درصدی مصرف آب در سال گذشته با همراهی مردم، نشان می دهد که مشارکت عمومی می تواند تفاوت ایجاد کند .

رهبران ایران هشدار داده اند که «حفاظت از محیط زیست شوخی نیست. نادیده گرفتن آن به معنای امضای حکم نابودی خودمان است». این هشدار زمانی به عمل تبدیل می شود که:

۱. اقتصاد کشور از مصرف آب و سوخت های فسیلی جدا شود و به سمت فعالیت های با ارزش افزوده بالا و مصرف منابع پایین حرکت کند.
۲. مدیریت منابع آب نامتمرکز شود و جوامع محلی در تصمیم گیری ها مشارکت داده شوند.
۳. حمل ونقل عمومی به اولویت ملی تبدیل شود و نوسازی ناوگان فرسوده با سرعت بیشتری دنبال گردد.
۴. آموزش محیط زیست در همه سطوح جدی گرفته شود و از کودکی تا بزرگسالی ادامه یابد.
۵. شفافیت اطلاعاتی درباره وضعیت آب و هوا به گونه ای باشد که شهروندان بتوانند تصمیمات آگاهانه بگیرند.

تقویت فرهنگ زیست محیطی، مشارکت فعال شهروندان و حمایت از برنامه های سبز شهری می تواند تهران را در مسیر تاب آوری و توسعه پایدار قرار دهد. اما این مسیر نیازمند عزمی جدی، نگاهی بلندمدت، و باوری راسخ به این حقیقت است که امنیت ملی و رفاه اجتماعی، در گرو سلامت محیط زیستی است.

منابع و مآخذ:

منابع فارسی

۱. ویکی پدیا، دانشنامه آزاد. (۱۴۰۴). «آلودگی هوای تهران». بازیابی شده از https://fa.wikipedia.org/wiki/آلودگی_هوای_تهران

۲. خبرگزاری مهر. ( بهمن ۱۴۰۴). «وضعیت قرمز منابع آبی برای پایتخت نشینان». بازیابی شده از https://www.mehrnews.com/news/6745626/وضعیت-قرمز-منابع-آبی-برای-پایتخت-نشینان

۳. سیویلیکا. (۱۴۰۴). «تاب آوری زیست محیطی شهرها در عصر تغییر اقلیم». مقاله کنفرانس ملی معماری و شهرسازی، شماره AUPCONF06_040. بازیابی شده از https://civilica.com/doc/2294376/

۴. تابناک. (۱۴۰۴). «دو عامل اصلی آلودگی هوای تهران!». بازیابی شده از https://www.tabnak.ir/fa/news/1339061/دو-عامل-اصلی-آلودگی-هوای-تهران

۵. جوان آنلاین. (۱۷ آبان ۱۴۰۴). «ریشه بحران آبی تهران کجاست؟». بازیابی شده از https://www.javanonline.ir/fa/news/1327767/ریشه-بحران-آبی-تهران-کجاست

۶. فرارو. (۱۴۰۴). «شرکت آب: تهران در تنش مطلق آبی قرار گرفته». بازیابی شده از https://fararu.com/fa/news/947167/شرکت-آب-تهران-در-تنش-مطلق-آبی-قرار-گرفته

۷. ایسنا. (۱۴۰۴). «سهم هر یک از منابع آلاینده در آلودگی هوای تهران چقدر است؟». بازیابی شده از https://www.isna.ir/news/99080704469/سهم-هر-یک-از-منابع-آلاینده-در-آلودگی-هوای-تهران-چه-قدر-است

۸. SBS News. (۲۰۲۶). ««بدترین شرایط ممکن»؛ تهران، تنها برای چند روز آب دارد». بازیابی شده از https://www.sbs.com.au/language/persian/fa/article/tehran-only-has-a-few-days-of-water-left/dxu57l00e

۹. برترین ها. (۱۴۰۴). «هشدار هواشناسی تهران برای افزایش آلودگی هوا». بازیابی شده از https://www.bartarinha.ir/بخش-اخبار-روز-20/1581540-هشدار-هواشناسی-تهران-برای-افزایش-آلودگی-هوا

۱۰. شرکت مدیریت منابع آب ایران. (۱۴۰۴). «گزارش وضعیت سدهای کشور». وزارت نیرو.

۱۱. سازمان حفاظت محیط زیست. (۱۴۰۴). «گزارش کیفیت هوای شهرهای کشور».

۱۲. شرکت کنترل کیفیت هوای تهران. (۱۴۰۴). «گزارش سالانه آلودگی هوای تهران».

منابع انگلیسی

۱۳. The Conversation. (2025, December). Iran's president calls for moving its drought-stricken capital amid a worsening water crisis – how Tehran got into water bankruptcy.

۱۴. Informed Comment. (2025, December). Iran's Capital, Tehran, Faces Zero Day without Water: Climate Change and Bad Policy.

۱۵. World Bank. (2018). Economic cost of air pollution in Tehran.