طراحی مدل بومی تقویت مالی سازمان های مردم نهاد اجتماعی در سطح استانی ایران

طراحی مدل بومی تقویت مالی سازمان های مردم نهاد اجتماعی در سطح استانی ایران

نویسنده: علی تیرداد – پژوهشگر

چکیده

سازمان های مردم نهاد اجتماعی در ایران، به ویژه در سطح استانی، با چالش های ساختاری در تامین منابع مالی پایدار مواجه اند. وابستگی به کمک های مقطعی، نبود مدل اقتصادی مشخص، ضعف در تنوع بخشی منابع درآمدی و محدود بودن ظرفیت جذب منابع محلی، موجب شکنندگی و کاهش اثرگذاری این سازمان ها شده است. هدف این پژوهش ارائه یک مدل بومی، عملیاتی و قابل اجرا برای تقویت مالی سازمان های مردم نهاد اجتماعی استانی در ایران است.

روش پژوهش تحلیلی کاربردی و مبتنی بر بررسی تجربه های داخلی، مرور ادبیات بین المللی و تحلیل ساختار فعالیت NGOهای اجتماعی در ایران است. نتایج نشان می دهد پایدارترین مدل مالی برای سازمان های مردم نهاد اجتماعی در سطح استان، «مدل درآمد ترکیبی» شامل حق عضویت، فعالیت های درآمدزای اجتماعی، قرارداد با نهادهای استانی، حمایت خیرین و پروژه های ملی است. همچنین شفافیت مالی، حرفه ای سازی مدیریت، شبکه سازی نهادی و توسعه خدمات اجتماعی قابل ارائه، عوامل کلیدی موفقیت مالی این سازمان ها محسوب می شوند.

واژگان کلیدی: سازمان مردم نهاد، تامین مالی پایدار، جامعه مدنی، مدل مالی بومی، توسعه اجتماعی استانی

Abstract

Provincial social NGOs in Iran face structural challenges in achieving sustainable financial resources. Dependence on occasional donations, lack of structured economic models, weak diversification of income sources, and limited local fundraising capacity have reduced their effectiveness and continuity. This study aims to design a localized and operational financial sustainability model for provincial social NGOs in Iran.

Using an applied analytical approach and reviewing domestic experiences and international civil society financing models, the findings show that a hybrid revenue model—consisting of membership fees, social service income, institutional contracts, local philanthropy, and national projects—is the most sustainable approach. Financial transparency, professional management, institutional networking, and service-based revenue generation are key success factors.

Keywords: NGO, Financial sustainability, Civil society, Provincial development, Iran

1. مقدمه

سازمان های مردم نهاد به عنوان یکی از ارکان مهم حکمرانی اجتماعی، نقش قابل توجهی در توسعه اجتماعی، افزایش سرمایه اجتماعی و کاهش آسیب های اجتماعی دارند. در ایران، این سازمان ها در حوزه های مختلفی از جمله حمایت اجتماعی، آموزش شهروندی، توانمندسازی محلی و کاهش آسیب های اجتماعی فعالیت می کنند. با وجود این نقش مهم، بسیاری از سازمان های مردم نهاد اجتماعی در سطح استان با مشکل تامین مالی پایدار مواجه اند.

وابستگی به کمک های موردی، نبود ساختار مالی حرفه ای، ضعف در جذب منابع و نبود مدل اقتصادی مشخص، موجب شده است بسیاری از این سازمان ها با ناپایداری مالی مواجه شوند. در چنین شرایطی، طراحی یک مدل بومی و پایدار برای تامین مالی سازمان های مردم نهاد اجتماعی در سطح استانی، ضرورتی راهبردی محسوب می شود.

2. مبانی نظری

در ادبیات جهانی، پایداری مالی سازمان های مدنی بر سه اصل استوار است: تنوع منابع مالی، استقلال مالی و شفافیت. نظریه «کسب وکار اجتماعی» مطرح شده توسط Muhammad Yunus بر این نکته تاکید دارد که سازمان های اجتماعی باید علاوه بر دریافت کمک های مالی، فعالیت های اقتصادی مرتبط با ماموریت اجتماعی خود داشته باشند تا به پایداری مالی برسند.

همچنین شبکه جهانی جامعه مدنی CIVICUS استقلال مالی، مشارکت مردمی و شفافیت را از مهم ترین عوامل پایداری نهادهای مدنی می داند.

در ایران، پژوهش های محدودی درباره مدل های مالی سازمان های مردم نهاد استانی انجام شده است و اغلب این سازمان ها فاقد مدل اقتصادی پایدار هستند.

3. روش تحقیق

این پژوهش از نوع کاربردی و با روش تحلیلی انجام شده است. داده ها از طریق:

بررسی مطالعات داخلی

تحلیل تجربه NGOهای استانی

مرور الگوهای بین المللی

تحلیل ساختار سیاستی حوزه جامعه مدنی

گردآوری و تحلیل شده اند.

4. مدل بومی پیشنهادی تامین مالی

4-1. چارچوب مدل درآمد ترکیبی

مدل پیشنهادی این پژوهش مبتنی بر تنوع منابع مالی است.

منبع مالی

سهم پیشنهادی

حق عضویت و مشارکت مردمی

25٪

خدمات اجتماعی درآمدزا

25٪

قراردادهای نهادی استانی

25٪

حمایت خیرین

15٪

پروژه های ملی و پژوهشی

10٪

این ترکیب موجب کاهش وابستگی به یک منبع و افزایش پایداری مالی می شود.

4-2. حق عضویت

پایدارترین منبع مالی سازمان های مردم نهاد، مشارکت اعضاست.

عضویت ماهانه

عضویت حامی

مشارکت سازمانی

سامانه پرداخت آنلاین

4-3. فعالیت های درآمدزای اجتماعی

سازمان های مردم نهاد می توانند خدمات تخصصی ارائه دهند:

کارگاه های آموزشی

مشاوره اجتماعی

پژوهش اجتماعی

همایش ها

آموزش شهروندی

درآمد حاصل باید در راستای ماموریت اجتماعی هزینه شود.

4-4. قرارداد با نهادهای استانی

یکی از مهم ترین منابع مالی در سطح استان:

استانداری

شهرداری

بهزیستی

آموزش و پرورش

شوراهای شهر

این قراردادها می تواند شامل اجرای طرح های اجتماعی، آموزشی و پژوهشی باشد.

4-5. حمایت خیرین

خیرین محلی نقش مهمی در پایداری مالی دارند.

تعریف پروژه مشخص

گزارش مالی شفاف

ایجاد باشگاه خیرین

4-6. شفافیت مالی

شفافیت مهم ترین عامل اعتماد عمومی است.

گزارش مالی سالانه

حسابرسی

انتشار عملکرد

5. مطالعه موردی استانی (البرز)

بررسی فعالیت سازمان های مردم نهاد اجتماعی در استان البرز نشان می دهد سازمان هایی که دارای شبکه عضویت، خدمات آموزشی و قراردادهای نهادی هستند، از پایداری مالی بیشتری برخوردارند. این تجربه نشان می دهد مدل درآمد ترکیبی در سطح استان قابل اجرا و موثر است.

6. بحث

سازمان های مردم نهاد استانی برای پایداری مالی نیازمند تغییر رویکرد از «کمک محوری» به «مدل اقتصادی اجتماعی» هستند. سازمان هایی که خدمات تخصصی ارائه می دهند و دارای شبکه عضویت هستند، پایداری بیشتری دارند.

7. نتیجه گیری

پایداری مالی سازمان های مردم نهاد اجتماعی در سطح استان بدون تنوع منابع درآمدی و شفافیت مالی امکان پذیر نیست. مدل پیشنهادی این پژوهش می تواند چارچوبی عملیاتی برای استقلال مالی و افزایش اثرگذاری این سازمان ها فراهم کند.

پیشنهادها

آموزش مدیریت مالی NGOها

توسعه شبکه های استانی

تقویت رسانه

حمایت سیاستی از سازمان های مردم نهاد

توسعه خدمات اجتماعی درآمدزا

منابع

یونوس، محمد. نظریه کسب وکار اجتماعی.

گزارش های شبکه CIVICUS درباره پایداری جامعه مدنی.

مطالعات داخلی حوزه سازمان های مردم نهاد ایران.