نظارت هوشمند یا جامعه شفاف؟ بازاندیشی انتقادی در حکمرانی داده های تصویری

تحول سریع هوش مصنوعی و به ویژه پیشرفت های یادگیری عمیق در حوزه بینایی ماشین، سامانه های نظارت تصویری را از ابزارهایی منفعل برای ثبت رویداد به سامانه هایی فعال برای تحلیل، پیش بینی و تصمیم سازی تبدیل کرده است. امروزه دوربین ها صرفا «می بینند»؛ بلکه «می آموزند»، «طبقه بندی می کنند» و حتی «هشدار می دهند». این گذار فناورانه، نوید افزایش امنیت شهری، مدیریت بهینه ترافیک، پیشگیری از جرم و ارتقای خدمات عمومی را می دهد. اما هم زمان، پرسشی بنیادین را پیش می کشد: آیا آنچه در حال شکل گیری است «نظارت هوشمند» در خدمت رفاه عمومی است یا حرکت تدریجی به سوی «جامعه ای شفاف» که در آن مرزهای حریم خصوصی به طور ساختاری بازتعریف می شود؟

در سطح فنی، سامانه های نظارت تصویری مبتنی بر یادگیری عمیق از شبکه های عصبی کانولوشنی، مدل های تشخیص چهره و الگوریتم های تحلیل رفتار بهره می برند. این سامانه ها قادرند الگوهای مشکوک را شناسایی کنند، تراکم جمعیت را تحلیل نمایند و حتی رفتارهای «غیرعادی» را پیش بینی کنند. اما مفهوم «غیرعادی» خود برساخته ای آماری و وابسته به داده های آموزشی است. اگر داده ها بازتاب دهنده سوگیری های تاریخی، تبعیض های ساختاری یا پیش فرض های فرهنگی باشند، الگوریتم نیز همان الگوها را بازتولید می کند. در نتیجه، فناوری ای که قرار بود بی طرف باشد، ممکن است به ابزار بازتولید نابرابری تبدیل شود.

مسئله دوم، تمرکز قدرت داده ای است. داده های تصویری تولیدشده در شهرهای هوشمند، سرمایه ای راهبردی محسوب می شوند. پرسش اساسی این است که مالکیت، دسترسی و کنترل این داده ها در اختیار چه نهادی است؟ دولت ها، شرکت های خصوصی، یا مشارکت عمومی؟ در نبود چارچوب های شفاف حکمرانی داده، احتمال شکل گیری انحصار اطلاعاتی افزایش می یابد. چنین تمرکزی می تواند به عدم توازن قدرت میان شهروندان و نهادهای ناظر منجر شود؛ وضعیتی که در آن «شفافیت» یک سویه است: شهروندان شفاف اند، اما سازوکارهای تصمیم گیری و پردازش الگوریتمی نه.

از منظر اجتماعی، گسترش نظارت هوشمند ممکن است به تغییر رفتارهای فردی بینجامد. نظریه های جامعه شناختی نشان می دهد آگاهی از نظارت دائمی، حتی اگر مستقیم و فعال نباشد، می تواند نوعی خودسانسوری رفتاری ایجاد کند. در چنین فضایی، شهروندان نه به واسطه قانون صریح، بلکه به واسطه احتمال دیده شدن و تحلیل شدن رفتارشان، کنش های خود را تنظیم می کنند. این وضعیت، گرچه ممکن است نظم اجتماعی را تقویت کند، اما می تواند خلاقیت، اعتراض مدنی مشروع و تنوع فرهنگی را نیز محدود سازد.

بعد دیگر، امنیت سایبری این سامانه هاست. سیستم های نظارت تصویری هوشمند خود در معرض حملات سایبری، دستکاری داده و جعل تصویر قرار دارند. در صورت نفوذ یا سوءاستفاده، پیامدهای آن می تواند فراتر از نقض حریم خصوصی فردی باشد و به بی اعتمادی گسترده نسبت به نهادهای عمومی منجر شود. بنابراین، اتکای بی قیدوشرط به فناوری، بدون تقویت زیرساخت های امنیتی و نظارت مستقل، ریسک های چندلایه ای ایجاد می کند.

رویکرد انتقادی در این حوزه به معنای نفی فناوری نیست، بلکه دعوت به بازاندیشی در شیوه حکمرانی آن است. نخست، باید اصل «حداقل گرایی داده» (data minimization) در طراحی سامانه ها رعایت شود؛ یعنی جمع آوری داده تنها در حد ضرورت و با هدف مشخص. دوم، سازوکارهای ممیزی مستقل و شفاف برای ارزیابی سوگیری الگوریتمی و کارایی سامانه ها ضروری است. سوم، مشارکت عمومی در تدوین سیاست های نظارت تصویری باید تقویت شود تا مشروعیت اجتماعی این سامانه ها تضمین گردد. بدون چنین سازوکارهایی، خطر آن وجود دارد که نظارت هوشمند به ابزاری برای کنترل یک سویه بدل شود.

در نهایت، مسئله اصلی نه «وجود» فناوری، بلکه «چگونگی» به کارگیری آن است. جامعه شفاف می تواند به معنای شفافیت متقابل باشد؛ جایی که هم شهروندان و هم نهادهای قدرت در برابر یکدیگر پاسخگو هستند. اگر حکمرانی داده های تصویری بر مبنای شفافیت الگوریتمی، مسئولیت پذیری نهادی و احترام به کرامت انسانی استوار شود، نظارت هوشمند می تواند به ابزاری برای توانمندسازی اجتماعی بدل گردد. اما در غیاب این اصول، همان فناوری می تواند به بازتعریف نامحسوس مرزهای آزادی فردی منجر شود.

به تعبیر مولانا، حقیقت دیدن، تنها در نگاه ظاهری خلاصه نمی شود؛ بلکه در آگاهی درونی و مسئولیت اخلاقی معنا می یابد:

این جهان کوه است و فعل ما ندا
سوی ما آید نداها را صدا

چشم بگشا تا ببینی آنچه هست
ورنه هر چیزی تو پنداری که هست

در پرتو این نگاه، نظارت نیز اگر بی تامل و بی پاسخگویی اعمال شود، پژواک کنش های ما را به گونه ای بازمی گرداند که شاید انتظارش را نداشته باشیم. بنابراین، آینده نظارت تصویری نه در قدرت دیدن، بلکه در کیفیت فهمیدن و مسئولانه عمل کردن رقم خواهد خورد.