«جمهوری مقدس»؛ کلیدی برای گشودن قفل تاریخ معاصر ایران
پس از خواندن کتاب «جمهوری مقدس» نوشته محمد قوچانی، به این نتیجه رسیدم که دانستن تاریخ، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است. ضرورتی برای درک اینکه چرا امروز در این نقطه ایستاده ایم، چرا منازعات سیاسی ما این شکل را دارند، چرا برخی چهره ها همچنان بر صحنه قدرت مانده اند و برخی دیگر به فراموشی سپرده شده اند، و چرا وعده ها و آرمان ها گاه چنین مسیر پرپیچ وخمی را پیموده اند. این کتاب، روایتی است از بیست سال نخست جمهوری اسلامی؛ که به تعبیر نویسنده، «راه صد ساله» پیموده شد. اما آنچه این کتاب را برای خواننده اکنون یعنی ۲۵ سال پس از نگارش آن و نزدیک به نیم قرن پس از انقلاب، همچنان حیاتی می کند، نه صرفا ثبت وقایع که «تحلیل الگوهای ماندگار» است. در دنیایی که هر روز با انبوهی از اخبار و تحلیل های سطحی بمباران می شویم، کتاب قوچانی همچون چراغی در مه، ساختارها، سنت ها و منازعات ریشه داری را نشانمان می دهد که هنوز در بطن تحولات ایران زنده و پویا هستند.
معرفی کتاب: پنجره ای به جهان سیاست ورزی در ایران
«جمهوری مقدس: برش هایی از تاریخ جمهوری اسلامی» نوشته محمد قوچانی، روزنامه نگار و تحلیلگر سیاسی، اولین بار در اسفند ۱۳۸۰ منتشر شد. کتاب در چهار فصل اصلی تنظیم شده است: نخست به بازگشت به گذشته و مرور انتخابات ریاست جمهوری و رجال سیاسی می پردازد، سپس اعترافات تلویزیونی چهره هایی از آیت الله شریعتمداری تا مهدی هاشمی را به مثابه یک «سنت سیاسی» تحلیل می کند، در ادامه به بررسی حزب جمهوری اسلامی و منازعات درون حزبی از طریق سه نامه تاریخی سران آن به امام خمینی می پردازد، و نهایتا به تحلیل دولت سازان، ائتلاف فقاهت و مصلحت، پدیده آقازاده ها و دگردیسی در دیپلماسی جمهوری اسلامی می رسد. آنچه این کتاب را از یک گزارش تاریخی صرف متمایز می کند، رویکرد تحلیلی نویسنده و استفاده از اسناد، نامه ها و خاطرات منتشرنشده است. قوچانی نه در مقام یک ستایشگر و نه یک منتقد تخریب گر، که در جایگاه یک تحلیلگر می کوشد «بنیاد ثابت و سرشت واحد» نظام را در پس تحولات و گرایش های گوناگون بازشناسد.
(https://web.eitaa.com/#@ashour13630126katabngasht)
چرا باید این کتاب را خواند؟ پنج درس برای خواننده امروز
درس اول: تاریخ، چراغ راه آینده است
شاید مهم ترین دلیل برای خواندن این کتاب، درک این حقیقت است که «تاریخ تکرار می شود». قوچانی در جایی از کتاب به نامه سران حزب جمهوری اسلامی به امام خمینی اشاره می کند که در آن هشدار می دهند: «خلاصه: علائم تکرار تاریخ مشروطه به چشم می خورد. متجددهای شرق زده و غرب زده علی رغم تضادهای خودشان با هم در بیرون راندن اسلام از انقلاب همدست شده اند.» این جمله کلیدی نشان می دهد که بازیگران سیاسی خودآگاهانه یا ناخودآگاهانه در حال تکرار الگوهای تاریخی هستند. خواننده امروز با مطالعه این کتاب، منازعات کنونی را در بستر تاریخی خود می بیند و درمی یابد که بسیاری از آنچه «مسئله روز» می نامیم، در حقیقت نسخه ای به روز شده از منازعاتی است که در دهه های اول انقلاب شکل گرفته اند. تقابل مجلس و شورای نگهبان بر سر رد صلاحیت ها، که در دهه ۱۳۹۰ به اوج رسید، نمونه ای مدرن از همان اختلافی است که در سال ۱۳۶۵ بر سر ده ها طرح و لایحه (از جمله قانون کار) وجود داشت و نهایتا به تاسیس مجمع تشخیص مصلحت نظام انجامید. این آگاهی تاریخی به ما کمک می کند از سطحی نگری پرهیز کرده و مسائل را در عمق تحلیل کنیم.
درس دوم: ساختارها مهم تر از افرادند
در دنیای پر هیاهوی امروز، بسیاری از تحلیل ها بر محور افراد و تصمیمات شخصی آنان می چرخد. اما کتاب «جمهوری مقدس» به ما می آموزد که «ساختارهای قدرت» و «منطق نهادها» بسیار تعیین کننده تر از اراده افراد هستند. قوچانی به زیبایی نشان می دهد که منازعه بین مجلس و شورای نگهبان صرفا منازعه بین دو گروه سیاسی نبود، بلکه «تصادم دو نهاد» با دو منطق متفاوت بود: یکی برخاسته از تحولات سیاسی و اجتماعی (مجلس) و دیگری حافظ فقه اسلامی (شورای نگهبان). همچنین، تحلیل پدیده «آقازاده ها» در کتاب نشان می دهد که چگونه یک ساختار سنتی (مرجعیت) با ورود به دنیای مدرن سیاست و اقتصاد، دگرگون می شود و پدیده های جدیدی خلق می کند که نه کاملا سنتی اند و نه کاملا مدرن. درک این موضوع به ما کمک می کند آینده را نه بر اساس اراده فلان فرد، بلکه بر اساس «منطق های نهادی» و «تعاملات ساختاری» پیش بینی کنیم.
درس سوم: انعطاف پذیری در عین پایبندی به اصول
یکی از عمیق ترین تحلیل های کتاب، نشان دادن «انعطاف پذیری» جمهوری اسلامی در عین حفظ «گفتمان انقلابی» است. ماجرای «مک فارلین» بهترین نمونه این انعطاف است. قوچانی با استناد به سخنان هاشمی رفسنجانی می نویسد: «از همان روزهای اول همه دنیا می دانستند که سیستم نظامی ما... غربی و آمریکایی است... برای ما کاملا طبیعی بود که سیستم نظامی موجود را حفظ کرده و آن را تدارک کنیم.» این نیاز عملی، ایران را به مذاکره با «شیطان بزرگ» کشاند. واکنش امام خمینی به افشای این ماجرا، که با قاطعیت از اقدام دفاع کرده و منتقدان داخلی را به باد انتقاد گرفت، نشان دهنده نوعی «عمل گرایی رهبری» در عین حفظ «گفتمان انقلابی» بود. خواننده امروز با مطالعه این بخش درمی یابد که سیاست خارجی ایران هیچ گاه صرفا بر اساس شعارها حرکت نکرده و همواره ملاحظات عملی و منافع ملی در تصمیم گیری ها نقش داشته است. از رابطه با عربستان (که نمونه آن سفر کروبی به ریاض پس از ۱۴ سال قهر بود) تا تعامل با قدرت های جهانی، این الگو همچنان ادامه دارد.
درس چهارم: پویایی جناح ها و شکنندگی ائتلاف ها
کتاب «جمهوری مقدس» تصویر دقیقی از چگونگی شکل گیری، ائتلاف و نهایتا فروپاشی جناح های سیاسی در درون نظام ارائه می دهد. حزب جمهوری اسلامی، با وجود وحدت اولیه، به تدریج دچار شکاف بین جناح چپ (موسوی) و راست (بادامچیان) شد و نهایتا در سال ۱۳۶۶ تعطیل گردید. نویسنده به نقل از هاشمی رفسنجانی می نویسد که این حزب به «دو حزب در داخل یک حزب» تبدیل شده بود. همچنین، بررسی تحولات خوئینی ها از یک چهره رادیکال در دهه ۶۰ تا یک منتقد خاموش در دهه ۷۰، نشان دهنده پویایی شگفت انگیز در مواضع فردی و جناحی است. خواننده امروز با مطالعه این فراز و فرودها، درک عمیق تری از «پویایی جناح ها» در ایران پیدا می کند و می آموزد که ائتلاف های سیاسی در ایران پایدار نیستند و هر تحول بزرگ می تواند آرایش نیروها را به کلی دگرگون کند. «جبهه دوم خرداد» که در کتاب از آن به عنوان ائتلافی بزرگ یاد شده، خود نمونه دیگری از این ائتلاف های شکننده بود.
نتیجه گیری: این کتاب را بخوانید تا امروز را بهتر بفهمید
در سال 1404 که بیش از چهار دهه از انقلاب اسلامی می گذرد و نسل های جدیدی پا به عرصه گذاشته اند که آن روزها را تجربه نکرده اند، کتاب «جمهوری مقدس» همچنان یک «دوربین تاریخی» قدرتمند است. این کتاب به شما کمک می کند تا از ورای هیاهوی روزمره، لایه های زیرین و الگوهای ماندگار را ببینید. شما با خواندن آن درمی یابید که بسیاری از آنچه امروز «مسئله روز» می نامیم، در حقیقت نسخه ای به روز شده از منازعاتی است که در دهه های اول انقلاب شکل گرفته اند. این کتاب به شما می آموزد که برای درک پیچیدگی های ایران معاصر، باید به «دی ان ای» آن در سال های بنیادین انقلاب رجوع کرد؛ جایی که ساختارها شکل گرفتند، سنت ها تثبیت شدند و الگوهای رفتاری آینده ترسیم گردیدند. «جمهوری مقدس» دعوتی است به سفری در عمق تاریخ معاصر ایران؛ سفری که چشم اندازتان را به امروز و فردا روشن تر خواهد کرد. پس از خواندن این کتاب است که به یقین درمی یابید: دانستن تاریخ، نه یک انتخاب، که یک ضرورت است.