پایداری نهادها و سازمان های دولتی در بحران ها

پایداری نهادها و سازمان های دولتی در بحران ها

راهبردها، ابعاد و چارچوب های جهانی

در دنیای ناپایدار امروز که با بحران های پیچیده ای همچون تغییرات اقلیمی، پاندمی های جهانی، حملات سایبری و تنش های ژئوپلیتیک روبروست، مفهوم «تاب آوری» (Resilience) از یک واژه حاشیه ای به ستون اصلی حکمرانی تبدیل شده است.

تاب آوری سازمانی در بخش دولتی، صرفا به معنای بقا نیست؛ بلکه توانایی یک نهاد برای پیش بینی، آمادگی، پاسخگویی و انطباق با تغییرات ناگهانی و بازگشت به وضعیتی حتی بهتر از قبل (Build Back Better) تعریف می شود.

مفهوم شناسی تاب آوری در بخش عمومی

برخلاف بخش خصوصی که تاب آوری را با معیار سودآوری و سهم بازار می سنجد، تاب آوری در سازمان های دولتی با «تداوم خدمات عمومی» و «حفظ اعتماد جامعه» گره خورده است. طبق تعریف سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، تاب آوری دولتی یعنی توانایی سیستم های حکمرانی برای جذب شوک ها و محافظت از کارکردهای حیاتی در زمان بحران.

ابعاد کلیدی تاب آوری سازمانی

برای دستیابی به یک سازمان دولتی تاب آور، چهار بعد اصلی باید تقویت شوند:

الف) تاب آوری ساختاری و عملیاتی

این بعد شامل زیرساخت های فیزیکی و دیجیتالی است.

سازمان ها باید فرآیندهای جایگزین (Redundancy) داشته باشند تا در صورت از کار افتادن یک بخش، کل سیستم فلج نشود. استفاده از دولت الکترونیک و سیستم های ابری از مولفه های اصلی این بخش است.

ب) تاب آوری شناختی و استراتژیک

توانایی رهبران سازمان برای شناسایی زودهنگام سیگنال های بحران. این امر مستلزم «تفکر سناریومحور» است. سازمان های تاب آور به جای تمرکز بر یک برنامه ثابت، چندین سناریوی محتمل را طراحی و تمرین می کنند.

ج) تاب آوری فرهنگی و انسانی

نیروی انسانی، قلب تپنده تاب آوری است. انعطاف پذیری کارکنان، مهارت آموزی چندمنظوره و وجود فرهنگ «یادگیری از شکست» باعث می شود سازمان در لحظات بحرانی دچار فروپاشی روانی و مدیریتی نشود.

د) تاب آوری شبکه و ارتباطات

هیچ سازمان دولتی به تنهایی تاب آور نیست. تاب آوری در خلاء اتفاق نمی افتد. پیوند میان سازمان های مختلف، بخش خصوصی و نهادهای مدنی (Public-Private-People Partnership) شبکه ای ایمن ایجاد می کند که فشار بحران را توزیع می نماید.

چارچوب های معتبر جهانی در مدیریت بحران

سازمان های پیشرو در جهان از مدل های استانداردی برای سنجش و ارتقای تاب آوری استفاده می کنند:

1. چارچوب سندای (Sendai Framework): متمرکز بر کاهش خطر بلایا و تاکید بر نقش حاکمیت در مدیریت ریسک به جای مدیریت بحران.
2. استاندارد ISO 22301: استاندارد بین المللی برای سیستم مدیریت تداوم کسب وکار (BCMS) که الزامات برنامه ریزی و اجرای فرآیندهای حیاتی را در زمان اختلال تعیین می کند.
3. مدل تاب آوری تطبیقی (Adaptive Resilience): این مدل بر توانایی سازمان برای تغییر ساختار خود متناسب با ماهیت بحران تاکید دارد.

چالش های تاب آوری در نهادهای دولتی

تحقیقات نشان می دهد سازمان های دولتی با موانع خاصی روبرو هستند:

• بوروکراسی صلب: ساختارهای سلسله مراتبی شدید مانع از تصمیم گیری سریع می شوند.
• کمبود منابع مالی: در زمان صلح، تخصیص بودجه برای بحران های احتمالی آینده دشوار است.
• سیلوهای اطلاعاتی: عدم تبادل داده میان وزارتخانه ها باعث می شود در زمان بحران، تصویر جامعی از وضعیت وجود نداشته باشد.

راهکارهای ارتقای تاب آوری

برای حرکت به سمت یک دولت تاب آور، گام های زیر ضروری است:

• دیجیتالی سازی هوشمند: انتقال فرآیندها به پلتفرم های دیجیتال مقاوم برای تضمین تداوم خدمات در زمان قرنطینه یا حوادث فیزیکی.
• تمرکززدایی از تصمیم گیری: تفویض اختیار به مدیران محلی و عملیاتی در زمان بحران برای افزایش سرعت واکنش.
• تمرین و مانورهای مستمر: تاب آوری یک وضعیت ایستا نیست، بلکه یک عضله است که باید با تمرینات دوره ای تقویت شود.
• شفافیت و مدیریت انتظارات: جلب اعتماد عمومی از طریق اطلاع رسانی صادقانه، چرا که سرمایه اجتماعی بزرگترین ضربه گیر بحران هاست.

نتیجه گیری

تاب آوری نهادهای دولتی یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت برای بقای ملی است.

سازمان هایی که سرمایه گذاری بر روی انعطاف پذیری، تکنولوژی و آموزش نیروی انسانی را هزینه می پندارند، در مواجهه با بحران های سهمگین هزینه های بمراتب سنگین تری پرداخت خواهند کرد.

حکمرانی تاب آور، حکمرانی است که از بحران ها به عنوان فرصتی برای نوسازی و تکامل استفاده می کند.