ایران و آمریکا: تعارض ایدئولوژیک یا رقابت و تسلط ژئوپلیتیک؟

چکیده

روابط جمهوری اسلامی ایران و طی چهار دهه گذشته یکی از پایدارترین و پیچیده ترین تعارضات در نظام بین الملل بوده است. این مقاله با بهره گیری از دیدگاه تحلیلگران برجسته روابط بین الملل، به بررسی این پرسش می پردازد که آیا تقابل ایران و آمریکا ماهیتی ایدئولوژیک دارد یا در چارچوب رقابت ژئوپلیتیک و موازنه قدرت منطقه ای قابل تبیین است. با تحلیل رویدادهایی نظیر ، ، بحران و توافق ، مقاله نشان می دهد که ژئوپلیتیک بستر ساختاری تعارض را شکل می دهد، در حالی که ایدئولوژی شدت و تداوم آن را تقویت می کند. نتیجه گیری بر ماهیت ترکیبی این تعارض تاکید دارد.

کلیدواژه ها: ایران، ایالات متحده آمریکا، ژئوپلیتیک، ایدئولوژی، موازنه قدرت، روابط بین الملل

مقدمه

روابط ایران و آمریکا پس از سال ۱۹۷۹ به یکی از منازعات ساختاری در سیاست جهانی تبدیل شده است. برخی پژوهشگران این تقابل را نتیجه ی ماهیت ایدئولوژیک نظام سیاسی ایران می دانند (Takeyh, 2009)، در حالی که گروهی دیگر آن را در چارچوب رقابت ژئوپلیتیک برای هژمونی منطقه ای تحلیل می کنند (Mearsheimer, 2001; Walt, 1987).

پرسش اصلی این مقاله چنین است:
آیا تعارض ایران و آمریکا ریشه در ایدئولوژی دارد یا در رقابت ژئوپلیتیک؟

چارچوب نظری ۱. واقع گرایی و موازنه قدرت

بر اساس نظریه واقع گرایی تهاجمی، دولت ها در پی بیشینه سازی قدرت خود هستند (Mearsheimer, 2001). از این منظر، ایران در پی افزایش نفوذ منطقه ای خود در عراق، سوریه و لبنان است و آمریکا نیز در راستای جلوگیری از ظهور یک هژمون منطقه ای عمل می کند.

(2001) معتقد است که رقابت های منطقه ای حتی در غیاب اختلافات ایدئولوژیک نیز اجتناب ناپذیرند.
همچنین (1987) در نظریه «موازنه تهدید» تاکید می کند که کشورها در برابر تهدید ادراک شده، ائتلاف سازی می کنند؛ در این چارچوب، سیاست مهار ایران توسط آمریکا قابل فهم است.

۲. سازه انگاری و هویت ایدئولوژیک

از دیدگاه سازه انگاری، هویت و گفتمان سیاسی نقش تعیین کننده در رفتار دولت ها دارند (Wendt, 1999). پس از ، گفتمان «استکبارستیزی» به عنصر مرکزی سیاست خارجی ایران تبدیل شد.

(1999) استدلال می کند که «دشمنی» محصول ساخت اجتماعی است نه ضرورت مادی. بنابراین، خصومت ایران و آمریکا نیز می تواند ناشی از بازتولید گفتمان های متقابل باشد.

ریشه های تاریخی تعارض ۱. بی اعتمادی ساختاری

یکی از نقاط عطف بی اعتمادی تاریخی میان دو کشور است. به گفته (Takeyh, 2009)، این رویداد در حافظه سیاسی ایران به عنوان نماد مداخله خارجی تثبیت شده است.

۲. انقلاب و گسست ایدئولوژیک

موجب بازتعریف کامل هویت سیاست خارجی ایران شد. بحران این شکاف را نهادینه کرد.

(2014) معتقد است که جمهوری اسلامی با طرح بدیلی برای نظم لیبرال غربی، به چالش ایدئولوژیک علیه آمریکا تبدیل شد.

ژئوپلیتیک خاورمیانه

ایران از موقعیت ژئوپلیتیکی ممتازی برخوردار است:

مجاورت با خلیج فارس کنترل بر دسترسی به منابع عظیم انرژی

(2014) تاکید می کند که مسئله اصلی در خاورمیانه، موازنه قدرت است نه صرفا ایدئولوژی.
همچنین (2017) در چارچوب «تله توسیدید» استدلال می کند که رقابت قدرت های منطقه ای و جهانی اغلب به تنش های ساختاری منجر می شود.

برجام: آزمون کاهش تنش

توافق نمونه ای از تلاش برای مدیریت تعارض از طریق دیپلماسی بود.
با این حال، خروج آمریکا در دوره نشان داد که بی اعتمادی ساختاری همچنان پابرجاست.

به گفته (2018)، حتی توافق هسته ای نیز نتوانست رقابت ژئوپلیتیک گسترده تر را حل کند.

تحلیل نهایی: کدام متغیر تعیین کننده تر است؟

بر اساس تحلیل منابع:

ژئوپلیتیک بستر اصلی رقابت را فراهم می کند (Mearsheimer, 2001). ایدئولوژی به تعارض معنا و شدت می بخشد (Wendt, 1999). ترکیب این دو، پایداری و بازتولید تنش را تضمین می کند (Walt, 1987).

به بیان دیگر، اگر ایدئولوژی حذف شود، رقابت کاهش می یابد اما از بین نمی رود؛ اما اگر ژئوپلیتیک تغییر نکند، تعارض ساختاری باقی خواهد ماند.

نتیجه گیری

تعارض ایران و آمریکا نه صرفا ایدئولوژیک است و نه صرفا ژئوپلیتیک؛ بلکه محصول هم افزایی این دو متغیر است. ژئوپلیتیک بنیان رقابت را می سازد و ایدئولوژی آن را تشدید و نهادینه می کند.

چشم انداز آینده روابط دو کشور احتمالا در قالب «رقابت مدیریت شده» باقی خواهد ماند، مگر آنکه تغییرات ساختاری در موازنه قدرت منطقه ای یا تحول در گفتمان های سیاسی دو طرف رخ دهد.

منابع

Allison, G. (2017). Destined for war: Can America and China escape Thucydides’s trap? Boston, MA: Houghton Mifflin Harcourt.

Fukuyama, F. (2014). Political order and political decay. New York, NY: Farrar, Straus and Giroux.

Kissinger, H. (2014). World order. New York, NY: Penguin Press.

Mearsheimer, J. J. (2001). The tragedy of great power politics. New York, NY: W. W. Norton.

Pollack, K. (2018). The Iran nuclear deal after Trump. Washington, DC: Brookings Institution.

Takeyh, R. (2009). Guardians of the revolution. Oxford: Oxford University Press.

Walt, S. M. (1987). The origins of alliances. Ithaca, NY: Cornell University Press.

Wendt, A. (1999). Social theory of international politics. Cambridge: Cambridge University Press.