موزه آبخیزداری و حفاظت آب و خاک

آبخیزداری استان تهران؛ نخستین و پیشگام در کشور

کمال قادری✍

استان تهران در تاریخ آبخیزداری کشور جایگاهی ممتاز و پیشرو دارد و بسیاری از اقدامات بنیادین این حوزه، برای نخستین بار در این استان طراحی و اجرا شده است.

مروری بر سوابق اجرایی و پژوهشی نشان می دهد که تهران همواره در عرصه برنامه ریزی، اجرا و توسعه دانش آبخیزداری نقشی راهبردی ایفا کرده است.

نخستین طرح آبخیزداری کشور در حوزه آبخیز سد کرج به اجرا درآمد که توسط شرکت جی پی مک گاون تهیه و عملیاتی شد و سرآغاز شکل گیری نگاه نظام مند به مدیریت حوزه های آبخیز در ایران بود.

در ادامه این مسیر، نخستین طرح جامع آبخیزداری که به طور کامل توسط کارشناسان ایرانی تهیه شد، در حوزه آبخیز سد لتیان در سال ۱۳۵۴ تدوین گردید که نقطه عطفی در بومی سازی دانش فنی و توان کارشناسی کشور به شمار می آید.

همچنین نخستین پارک آبخیز کشور با عنوان پارک آبخیزداری گلابدره در سال ۱۳۵۶ در استان تهران ایجاد شد که الگویی نوین برای پیوند مدیریت منابع طبیعی با آموزش و مشارکت عمومی فراهم ساخت.

از دیگر اقدامات پیشگامانه، اجرای طرح آبخیزداری سد لار پیش از آبگیری سد است؛ اقدامی که بیانگر رویکرد پیشگیرانه و آینده نگر در مدیریت رسوب و حفاظت از منابع آب بوده است.

علاوه بر این، نخستین طرح آبخیزداری در حوزه های فاقد سد نیز در شهرستان دماوند اجرا شد که نشان دهنده توسعه دامنه نگرش آبخیزداری از کنترل رسوب در حوزه های دارای سد به مدیریت جامع سرزمین و آبخیزداری شهری است.

در عرصه پژوهش نیز استان تهران پیشتاز بوده است؛ به گونه ای که نخستین مطالعات زنده یاد دکتر آهنگ کوثر در زمینه تثبیت لغزش مشرف به سد لتیان و جنگلکاری دیم در گردنه قوچک در دهه ۵۰ انجام شد که تاثیر بسزایی در توسعه رویکردهای علمی کنترل فرسایش و پایداری دامنه ها در کشور داشت.

در هفته منابع طبیعی و روز آبخیزداری (12 اسفند 1404)، به ابتکار دکتر اختری مدیرکل محترم منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران، مقرر گردیده «باغ موزه آبخیزداری و حفاظت آب و خاک» در محل فعلی اداره منابع طبیعی شهرستان شمیرانات که پیش تر ساختمان قرارگاه مرکز آبخیزداری سد لتیان در سال ۱۳۵۴ بوده است افتتاح شود.

این اقدام ارزشمند، ضمن پاسداشت پیشینه درخشان آبخیزداری استان تهران، زمینه معرفی دستاوردهای علمی، اجرایی و تاریخی این حوزه را برای نسل حاضر و آینده فراهم خواهد ساخت.

بی تردید آبخیزداری استان تهران، با تکیه بر این پیشینه غنی، همچنان پرچم دار نوآوری، دانش افزایی و مدیریت پایدار منابع طبیعی کشور خواهد بود.

دیوارنویسی باغ موزه آبخیزداری و حفاظت و آب و خاک شمیرانات

توسط استاد صفرعلی عزی و سرکار خانم خان محمدی