Оё Ҳаҷ ва қурбонӣ аз ҷониби Худо бар касе воҷиб карда шудааст?

Ба номи Худованди ҷон ва хирад

Оё Ҳаҷ ва қурбонӣ аз ҷониби Худо бар касе воҷиб карда шудааст-

Дар бисёр тамаддунҳои қадим, монанди Мисри бостон, Ошур, Калдониён ва Финиқия, қурбонӣ кардани инсон барои ҷалби розигии худоён амри маъруф буд. Шоҳидҳои бостоншиносӣ низ таъйид мекунанд, ки дар баъзе маъбадҳо, аз ҷумла дар шаҳри Тадмури Сурия, нишонаҳои қурбонгоҳҳои инсонӣ ёфт шудаанд. Ҳазрати Иброҳим дар замоне мезист, ки чунин суннатҳо дар баъзе ҷомеаҳо ривоҷ доштанд.

Дар ривояти Қуръон, Иброҳим хобашро бо фарзандаш дар миён мегузорад:

«یا بنی انی اری فی المنام انی اذبحک فانظر ماذا تری» (Саффот 102)

Ин баён нишон медиҳад, ки ӯ танҳо «руъё»-ро нақл мекунад, на фармони рӯшан ва мустақими илоҳиро. Ҷавоби фарзанд чунин аст:

«یا ابت افعل ما تومر» (Саффот 102)

на «ма таро» ва на «ма раъайта». Яъне: «Эй падар, он чиро ба он амр шудаӣ, анҷом деҳ». Исмоъил меъёри амалро «амри илоҳӣ» медонад, на руъёи падар. Ин аввалин гусаст аз суннати роиҷи қурбонии инсон буд.

Қуръон ин воқеаро чунин васф мекунад:

«ان هذا لهو البلاء المبین» (Саффот 106)

ва меафзояд:

«قد صدقت الرویا»

Дар ин ҷо гуфта намешавад, ки зиҳб сурат гирифт, балки мегӯяд Иброҳим «руъёро тасдиқ кард» — яъне имтиҳонро пушти сар гузошт. Сипас меояд:

«وفدیناه بذبح عظیم» (Саффот 107)

Ва Қуръон ҳеҷ гоҳ навъи «зибҳи азим»-ро муайян намекунад. Дар чунин замина мумкин аст ин рӯйдодро поёни суннати қурбонии инсон донист.

Дар ҳамин чорчӯб, мафҳуми «Байт» низ аҳамият дорад. Қуръон мегӯяд:

«ان اول بیت وضع للناس للذی ببکه» (Оли Имрон 96)  

«ومن دخله کان آمنا» (Оли Имрон 97)

Вожаи «Байт» дар арабӣ маънои «хона барои сукунати Худо»-ро надорад, балки маънои «маркази иртибот» ё «маҳалли гирдойӣ»-ро дорад. Чунонки мефармояд:

«وان اوهن البیوت لبیت العنکبوت» (Анкабут 41)

«Байти анкабут» шабакаест, ки риштаҳо ба як марказ пайвастанд. Пас «Байтуллоҳ» бояд ҳамчун «маркази иртиботи тавҳидӣ» дарк шавад. Амнияте, ки Қуръон барои ин макон баён мекунад, ишора ба поёни суннати қурбонии инсон дорад, на ин ки дар таърих ҳеҷ хушунате рӯй надода бошад; таърих худ гувоҳи ҳамлаҳо ва рехтани хун дар Каъба аст.

Дар бораи «зибҳи азим» низ Қуръон аз гӯсфанд ё шутур сухан намегӯяд. Тафсири ин оят ба қурбонии ҳайвонот маҳсули суннатҳои башарӣ ва ривоятҳои дерин аст, на матни Қуръон. Аз ҳамин рӯ, қурбонии ҳайвон дар иди Қурбон ҳамчун ҳукми умумӣ дар Қуръон наомадааст.

Ҳаҷ низ суннати Иброҳимӣ муаррифӣ шудааст ва хитоби он ҷаҳонист:

«واذن فی الناس بالحج» (Ҳаҷ 27)

«Нос» яъне — ҳама инсонҳои рӯи замин.

Ҳамчунин:

«ولله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا» (Оли Имрон 97)

Дар ин оят гуфта намешавад: «кутуба алайкумул-ҳаҷ». Сохтори ҷумла бар қобилияти инсон таъкид дорад, на бар иҷбори таҳмилӣ.

Дар Қуръон миёни «кутуба» ва «фараза» тафовути муҳим вуҷуд дорад. Қуръон дар баъзе аҳком мегӯяд:

«کتب علیکم الصیام» (Бақара 183)

Ин «сабти ҳукм» аст. Аммо ҳатто дар ҳамин мавридҳо ҳам Қуръон ҳамеша як роҳгузин (таҳйир) пешбинӣ кардааст (мисли бемор ва мусофир дар рӯза), ва «кутуба алайкум» ҳеҷ гоҳ маънои иҷбори мутлақ надорад.

Аммо дар бораи Ҳаҷ ин гуна таъбир наомадааст. Қуръон мефармояд:

«الحج اشهر معلومات فمن فرض فیهن الحج...» (Бақара 197)

Дар ин ҷо «фараза» ба фоили инсон бармегардад — яъне касе, ки Ҳаҷро дар моҳҳои маълум «бар худ» воҷиб гардонад. Огози таклиф аз тасмими худи шахс шакл мегирад.

Бар ин асос, Ҳаҷ вақте бар инсон воҷиб мешавад, ки ӯ бо доштани тавоноӣ онро бар худ тааҳҳуд кунад. Ҳаҷ даъватест умумӣ, на таклифи иҷборӣ.

Аз таноқузҳои шоистаи таваҷҷӯҳи уммати имрӯза ин аст, ки бисёре аз пайравони шариати Муҳаммадӣ ҳатто ба баъзе фармони ахлоқии осон ва бехарҷи Қуръон пойбанд нестанд, аммо дар бораи Ҳаҷ — ки нахуст Иброҳимӣ ва ғайримахсус аст — ҳузури пайравони дигар шариатҳои Иброҳимиро мамнӯъ медонанд; ҳол он ки Қуръон Ҳаҷро «барои ҳамаи мардум» эълон мекунад:

«للناس حج البیت»

Бо бозгашт ба матни мустақими Қуръон метавон гуфт:

- Қурбонии ҳайвон дар рӯзи Иди Қурбон ҳамчун ҳукми умумӣ дар Қуръон наомадааст;  

- Ва Ҳаҷ низ ба шакли «воҷиботи иҷборӣ бар ҳама мӯъминон» дар Қуръон ташреъ нашудааст.

Он чи Қуръон пешкаш мекунад — даъватест ҷаҳонӣ барои ҳамаи инсонҳо ба сӯи як маркази тавҳидӣ, на низоми таклифҳои фиқҳии таҳмилӣ.

---------------------------------------

Луғаванома — Пайвасти кӯтоҳи луғавӣ

Наҳр:  

Дар арабӣ маънои гулугоҳ ва болои сина дорад. Танҳо дар мавриди шутур ба маънои зиҳби махсус истифода мешавад.  

Дар Қуръон фақат як бор омадааст: «Фасалли ли раббика ванҳар».  

Ҳеҷ далеле нест, ки ин оят ба «қурбонии ҳайвон» ишора кунад; бештар маънои рӯйовардан бо сина/кушодани сина дар намозро дорад.

Зибҳ:  

Дар луғат танҳо маънои буридан/кушодан дорад. Дар Қуръон (зибҳи азим) навъи он муайян нашудааст ва ҳатман ҳайвон нест.

Кутуба:  

Дар арабӣ ба маънои сабт ва муқаррар кардан аст, на иҷбори бебозгашт.  

Дар Қуръон ҳамеша бо як имкон (таҳйир) меояд:  

- рӯза: «кутуба алайкумус-сиям» — сипас: «фаман кана маризан…»  

- қасос: «кутуба -қасос» — сипас: «фаман уфия…»  

- қитал: «кутуба алайкумул-қитол» — сипас: «ва ин жанҳу лиссалм…»