عدالت آموزشی در برنامه ریزی درسی؛ از شعار تا عمل در آموزش عالی
عدالت آموزشی یکی از اصول بنیادین هر نظام آموزشی است؛ اما تحقق آن، به ویژه در سطح برنامه ریزی درسی، کاری پیچیده و فراتر از شعارهای رسمی است. اگر برنامه درسی را «قلب تپنده نظام آموزشی» بدانیم، عدالت آموزشی زمانی معنا پیدا می کند که در طراحی، اجرا و ارزشیابی برنامه درسی، فرصت های یادگیری عادلانه برای همه دانشجویان فراهم شود.
در سطح طراحی، عدالت آموزشی مستلزم آن است که اهداف، محتوا و تجارب یادگیری، صرفا بر اساس نگاه نخبگانی و از بالا به پایین تدوین نشود، بلکه تنوع فرهنگی، زبانی، جنسیتی، اجتماعی و اقتصادی دانشجویان در نظر گرفته شود. برای نمونه، در دانشگاه فرهنگیان، توجه به شرایط دانشجومعلمان مناطق محروم، بومی بودن محتواها و امکان انطباق برنامه با بافت های مختلف مدرسه ای، بخش مهمی از عدالت در برنامه درسی است.
در مرحله اجرا، عدالت آموزشی به معنای دسترسی برابر به منابع یادگیری (استاد مجرب، فناوری، کتابخانه، اینترنت، فرصت های کارورزی) و نیز روش های تدریس فراگیر است؛ یعنی مدرس به گونه ای تدریس کند که دانشجویان با سبک های یادگیری متفاوت و پیش زمینه های علمی متفاوت، امکان مشارکت فعال و معنادار داشته باشند. استفاده صرف از روش های سخنرانی محور، بدون توجه به تفاوت های فردی، می تواند شکل پنهانی از بی عدالتی آموزشی باشد.
در حوزه ارزشیابی، عدالت آموزشی زمانی محقق می شود که روش های سنجش، متنوع، شفاف و فرصت محور باشند؛ یعنی دانشجو بداند بر چه اساسی ارزیابی می شود، امکان جبران و بازخورد اصلاحی داشته باشد و ارزشیابی فقط به یک امتحان پایانی محدود نشود. ارزشیابی تکوینی، پروژه محور و عملکردی، در صورت اجرای صحیح، می تواند به کاهش فاصله میان دانشجویان و فراهم کردن مسیر رشد برای همه کمک کند.
در نهایت، عدالت آموزشی در برنامه ریزی درسی، بیش از آنکه یک مفهوم انتزاعی باشد، یک تعهد اخلاقی و حرفه ای برای طراحان برنامه، مدیران گروه، اعضای هیئت علمی و سیاست گذاران است. دانشگاه های تربیت معلم، با توجه به نقش خود در تربیت معلمان آینده، مسئولیت مضاعفی دارند تا این عدالت را در برنامه های خود نهادینه کنند؛ چرا که معلمان فردا، حاملان و مجریان عدالت آموزشی در مدرسه ها خواهند بود.