تنظیم گری هوش مصنوعی در بازارهای مالی: از الگوهای بین المللی تا چارچوب پیشنهادی برای ایران

چکیده تحلیلی: تنظیم گری هوش مصنوعی در بازارهای مالی؛ رویکردی تطبیقی

مقدمه و طرح مسئله:

با ظهور فناوری های مبتنی بر هوش مصنوعی (AI) و یکپارچگی آن ها در چرخه عملیاتی بازارهای مالی، الگوهای سنتی نظارت بر نهادهای مالی با چالش های بنیادینی مواجه شده اند. سیستم های هوش مصنوعی به واسطه ماهیت «خودتکاملی»، «پیچیدگی الگوریتمی» و «تکیه بر داده های حجیم»، ابهاماتی را در حوزه های مسئولیت مدنی، شفافیت تصمیم گیری و انصاف الگوریتمی ایجاد کرده اند. مسئله اصلی پژوهش حاضر، خلا مقرراتی در نظام حقوقی ایران برای مدیریت ریسک های نوظهور (از قبیل دستکاری بازار، سوگیری های تبعیض آمیز و بی ثباتی های سیستمی) ناشی از به کارگیری این فناوری هاست.

هدف پژوهش:

این پژوهش با هدف استخراج الگوهای موفق جهانی، به تحلیل حقوقی رویکردهای نظام های پیشرو، به ویژه «قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا» (EU AI Act)، پرداخته و با تطبیق این الگوها با مقتضیات نظام حقوقی ایران، چارچوبی برای تنظیم گری پویا و مبتنی بر ریسک ارائه می دهد.

روش شناسی:

پژوهش حاضر با اتخاذ روش تحلیلی-تطبیقی، ضمن تبیین مفاهیم نظری حکمرانی الگوریتمی در بستر بازارهای مالی، به بررسی اسناد بالادستی و رویکردهای نهادهای بین المللی می پردازد. در این مسیر، الزامات فنی نظیر «توضیح پذیری» (Explainability) و «ممیزی الگوریتمیک» به عنوان ابزارهای حقوقی برای تضمین پاسخگویی مورد واکاوی قرار گرفته و قابلیت بومی سازی آن ها برای ساختار نهادی ایران ارزیابی می شود.

یافته ها و پیشنهادها:

یافته های پژوهش نشان می دهد که تنظیم گری موثر، نیازمند گذار از مقررات گذاری ایستا به مدل های نظارتی «مبتنی بر ریسک» است که در آن، تکالیف شفافیت و مسئولیت پذیری برای توسعه دهندگان و بهره برداران سیستم های مالی هوشمند به صورت تفکیک شده تعریف شود. از مهم ترین دستاوردهای این طرح، ارائه پیشنهادهای اصلاحی برای نهادهای ناظر (از جمله سازمان بورس و اوراق بهادار) جهت تدوین دستورالعمل های کنترل سوگیری الگوریتمی، مدیریت ریسک سیستمی و تقویت حمایت از حقوق مصرف کنندگان خدمات مالی است.

کلیدواژه ها:

تنظیم گری هوش مصنوعی، بازارهای مالی، قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (EU AI Act)، حکمرانی الگوریتمی، شفافیت و توضیح پذیری، مسئولیت مدنی، نظارت مبتنی بر ریسک.