آموزش های تاب آوری با بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران

_{آموزش های تاب آوری با بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران}

گزارش تحلیلی آموزش های تاب آوری به رهبری دکتر جواد طلسچی یکتا

خلاصه اجرایی

• زندگی نامه و سوابق: دکتر جواد طلسچی یکتا، پدر رسانه ای تاب آوری ایران، کارشناس مددکاری اجتماعی (دانشگاه آزاد خمینی شهر ۱۳۷۶–۱۳۸۱)، فوق لیسانس روان شناسی بالینی (ایروان ۱۳۸۱–۱۳۸۴) و دکترای مدیریت کارآفرینی و آینده پژوهی (تهران ۱۳۹۶–۱۳۹۹) است. او بیش از دو دهه در رسانه های مددکاری و تاب آوری فعال بوده و پایه گذار اولین «خانه تاب آوری» (۱۳۹۲)، باشگاه تاب آوری ایران (۱۳۹۴) و رسانه تاب آوری ایران (پرتال تخصصی ۱۴۰۲) است. تا کنون بیش از ۱۵ عنوان کتاب تخصصی و ترجمه در حوزه تاب آوری و مددکاری اجتماعی منتشر کرده است، از جمله «باشگاه تاب آوری» (۱۴۰۱).
• ساختار و رویکرد آموزشی: شیوه آموزشی دکتر طلسچی مبتنی بر کارگاه های تعاملی عملیاتی و «توانمندسازی داوطلبانه» است. او تاکید دارد که شرکت کنندگان پس از دوره، خود به «سفیر تاب آوری» در خانواده و محل کار تبدیل شوند. از سال ۱۳۹۹ به عنوان مدرس کشوری تاب آوری، دوره های پیشرفته در دانشگاه ها (علوم پزشکی تهران، علامه طباطبایی، گیلان، شهید بهشتی) و کارگاه های تخصصی در صنایع و نهادهای دفاعی برگزار کرده است.
• ابزارهای ارزیابی: پیش آزمون و پس آزمون تاب آوری در دوره ها انجام می شود. معمولا مقیاس روان سنجی تاب آوری کونور-دیویدسون (CD-RISC) (۲۵ سوال، نمره گذاری لیکرت ۰–۴، دامنه ۰–۱۰۰) با قابلیت اعتماد بالا (α≈۰.۸۹) استفاده می شود. سایر پرسشنامه ها (مثل مقیاس تاب آوری واگنلد یا مقیاس اختصاصی سازندگان دوره) و مصاحبه های کیفی برای ثبت تغییر نگرش و احساس شرکت کنندگان به کار می رود.
• نتایج و دستاوردها: داده های موجود نشان می دهد آموزش تاب آوری، فرسودگی شغلی را به طور معناداری کاهش و عملکرد شغلی را ارتقا می دهد. به طور خاص، در پژوهشی روی کادر درمان تهران مشاهده شد که «افزایش سطح تاب آوری با کاهش فرسودگی شغلی و افزایش عملکرد شغلی مرتبط است». همچنین گزارش های خبری حاکی از آن است که شرکت کنندگان پس از کارگاه، مفاهیم تاب آوری را عمیق تر درک کرده و راهکارهای عملی برای مدیریت استرس شغلی فرا گرفته اند.
• مقایسه با سایر برنامه ها: برنامه دکتر طلسچی علاوه بر آموزش مهارت های روان شناختی فردی، به جوانب اجتماعی و سازمانی تاب آوری (مانند تاب آوری ملی، تاب آوری اقتصادی و محیطی) می پردازد. او بر پایه بهترین رویکردها، مولفه های «توانمندسازی اجتماعی»، «تمرکز بر توانایی های درونی جامعه» و «مشارکت مردمی» را لحاظ کرده است. در مقایسه با دوره های استاندارد دنیا (مثلا کارگاه های تاب آوری مبتنی بر CBT و ذهن آگاهی)، نشانه های “تعاملی بودن، سازگار با بافت محلی و پشتیبان محور” بودن به چشم می خورد.
• نقاط ضعف و توصیه ها: با وجود نتایج امیدبخش، گزارش های آماری دقیق (اندازه اثر، مقایسه با گروه شاهد) و مشخصات آزمون ها در دسترس نیست. پیشنهاد می شود برای اطمینان از اثربخشی، از طراحی های کارآزمایی تصادفی شده (RCT)، پرسشنامه های استاندارد ثبت شده و گزارش کامل ویژگی های روان سنجی (پایایی، روایی) استفاده شود. همچنین، انتشار داده های پیش و پس آزمون به صورت شفاف به اعتبار پژوهشی برنامه کمک خواهد کرد.

زندگی نامه و سوابق پژوهشی

دکتر جواد طلسچی یکتا (متولد ۱۳۵۷) از پیشگامان تاب آوری اجتماعی در ایران است. وی کارشناسی مددکاری اجتماعی (دانشگاه آزاد خمینی شهر) و کارشناسی ارشد روان شناسی بالینی (ایروان) را طی سال های ۱۳۷۶–۱۳۸۴ گذرانده. پس از آن، به مدت دو سال به عنوان مددکار اجتماعی در زندان انزلی فعالیت نمود.

وی در ادامه، دکتری تخصصی مدیریت کارآفرینی و آینده پژوهی (دانشگاه تهران، ۱۳۹۶–۱۳۹۹) را با تمرکز بر «مدیریت راهبردی و کوچینگ سازمانی» به پایان رسانده است. این پیشینه، مبانی تحلیلی و کاربردی وی را در مباحث تاب آوری و سیاست گذاری اجتماعی تقویت کرده است.

پس از کسب مدارج علمی، دکتر طلسچی مسوولیت چندین نهاد کلیدی را بر عهده داشته است: موسس کلینیک مددکاری معراج (آغاز ۱۳۸۴)، مدیر کلینیک های مددکاری کشور (۱۳۸۹ و ۱۳۹۳)، موسس «مرکز مثبت زندگی» و مدرس کشوری تاب آوری در سازمان بهزیستی (از ۱۳۹۹ تاکنون)، و موسس مرکز مشاوره خانواده قوه قضائیه بندرانزلی (از ۱۴۰۰).

در عرصه رسانه و آموزش نیز کارنامه برجسته ای دارد. او «اولین رسانه دیجیتال تاب آوری ایران» را با راه اندازی بخش تاب آوری در سایت «مددکاری اجتماعی ایرانیان» (۱۳۹۲) و تاسیس «باشگاه تاب آوری ایران» (باشگاه تخصصی تربیت مدرس، ۱۳۹۴) پایه گذاری کرد.

سرانجام در سال ۱۴۰۲، رسانه تاب آوری ایران (resiliencemedia.ir) را به عنوان نخستین پایگاه تخصصی آموزش و پژوهش تاب آوری رونمایی نمود. این رسانه به سرعت به مرجع رسمی آموزش، اطلاع رسانی و تحقیقات تاب آوری در کشور تبدیل شده است. مسیر طولانی وی در ترویج تاب آوری در ایران به خوبی در نمودار زیر خلاصه شده است:

۱۳۹۲: انتشار محتوای تخصصی تاب آوری در سایت ISW

1394: تاسیس باشگاه تاب آوری ایران

۱۴۰۲: راه اندازی رسانه تاب آوری ایران (پرتال تخصصی)

ساختار و رویکرد آموزشی کارگاه ها

آموزش های تاب آوری دکتر طلسچی دارای طول دوره ها و ترکیبی از کارگاه های کوتاه مدت و بلندمدت است.

در محیط های دانشگاهی، او دروس و دوره هایی با عناوین «آموزش تاب آوری در مددکاری اجتماعی» (دانشگاه علامه طباطبایی) و «کارگاه تاب آوری رسانه ای» (دانشگاه شهید بهشتی) را برای دانشجویان علوم اجتماعی تدریس کرده است.

در بخش صنعت، کارگاه هایی نظیر «تاب آوری، سبک زندگی و فرزندپروری» در شرکت ایران خودرو (رشت) و «تاب آوری سازمانی و فردی» در هلدینگ صنعتی گیلان کوب (صومعه سرا) برگزار شده که بر مدیریت تنش های شغلی و پیشگیری از آسیب های اجتماعی تمرکز دارند.

همچنین، کارگاه های تخصصی برای نیروهای مسلح (مانند دوره های تاب آوری روانی-اجتماعی برای فرماندهان نیروی دریایی) اجرا شده است.

ویژگی های کلیدی این دوره ها عبارت اند از:

• رویکرد تجربی و تعاملی: به جای سخنرانی صرف، از تمرین ها و بازی های نقش آفرینی و مطالعات موردی استفاده می شود تا یادگیری عملی تضمین گردد. مثلا در کارگاه های اطفال و بحران، از بازی درمانی برای تخلیه هیجانات استفاده شده است.
• تمرکز بر توانمندی و انگیزش: مطالب با «انرژی و صداقت» ارائه می شود و هدف، ایجاد امید و رشد مهارت های مساله گشایی است. به گفته کارشناسان، این رویکرد به مثابه «واکسیناسیون اجتماعی» عمل می کند که افراد را در برابر فشارها مقاوم می کند.
• پایش و هدف گذاری: پیش و پس آزمون ها مبنای سنجش تغییر نگرش است. گزارش ها نشان می دهند دکتر طلسچی همواره بر ارزیابی پایش محور تاکید دارد و اجرای آزمون های قوی در آغاز و پایان دوره را ضامن اثربخشی می داند. وی خود گفته است که برایش مهم است شرکت کنندگان «چقدر بعد از آموزش نسبت به تاب آوری دیدگاه جدید پیدا می کنند» (ایراد خبر).

جدول زیر نمونه ای از کارگاه های کلیدی برگزار شده را نشان می دهد:

کارگاه/دوره برگزارکننده/مکان موضوع اصلی منبع (گزارش/مطالعه) «سبک زندگی سالم» (واحد صنعتی پارس کادوس) اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی گیلان مفاهیم تاب آوری روانی-اجتماعی و مدیریت استرس شغلی گزارش روابط عمومی تعاون کار گیلان «تاب آوری، سبک زندگی و فرزندپروری» شرکت ایران خودرو (رشت) مدیریت تنش های شغلی و پیشگیری از اعتیاد اعلام خبر کارگاه «تاب آوری سازمانی و فردی» هلدینگ صنعتی گیلان کوب (صومعه سرا) تسلط بر استرس شغلی و سازگاری با بحران اعلام خبر کارگاه دوره «آموزش تاب آوری در مددکاری اجتماعی» دانشگاه علامه طباطبایی تربیت مددکاران تاب آور و مهارت های عملی تاب آوری شرح فعالیت آموزشی کارگاه «تاب آوری رسانه ای» دانشگاه شهید بهشتی نقش رسانه ها در افزایش تاب آوری اجتماعی شرح فعالیت آموزشی دوره تاب آوری برای کادر درمان مراکز درمانی تهران (منطقه ۳) کاهش فرسودگی شغلی و ارتقای بازده شغلی مطالعه علمی اثربخشی آموزش تاب آوری

ابزارها و آزمون های ارزیابی تاب آوری

برای سنجش اثر آموزش ها از ابزارهای کمی و کیفی استفاده می شود.

از جمله مهم ترین مقیاس های کمی:

• پرسشنامه تاب آوری کونور-دیویدسون (CD-RISC): شامل ۲۵ سوال است که به صورت مقیاس لیکرت ۰ (کاملا نادرست) تا ۴ (کاملا درست) نمره گذاری می شود. دامنه نمرات آن ۰–۱۰۰ بوده و امتیاز بالاتر نشان دهنده تاب آوری بیشتر است. این مقیاس پنج خرده مقیاس دارد (شایستگی فردی، اعتماد به غرایز، تحمل هیجان منفی، پذیرش تغییر و کنترل). روایی و پایایی بالایی دارد (α≈۰٫۸۹ گزارش شده) و نسخه فارسی آن نیز استاندارد شده است.
• سایر پرسشنامه های تاب آوری: مقیاس ۲۵ سوالی واگنلد-یانگ (Resilience Scale) با آلفای حدود ۰٫۹۳، و مقیاس های ساختگی سازندگان دوره برای اندازه گیری ابعاد خاص هر کارگاه هم به کار می روند. در برخی مطالعات، پایایی این پرسشنامه ها (Cronbach’s α) بالای ۰٫۸ گزارش شده است.

از نظر سنجش کیفی، مصاحبه های نیمه ساختاریافته و گزارش های بازتاب (Reflexive Journals) و مشاهده در کارگاه استفاده می شود.

برای مثال، پرسیده می شود شرکت کنندگان قبل و بعد از دوره چه نگرشی به تاب آوری داشتند و چه راهکارهایی پیشنهاد می کنند. این داده های کیفی به کشف تغییر نگرش و بینش تازه کمک می کنند.

<!– امکان افزودن جدول مقایسه ابزارها –>

ابزار سنجش تاب آوری سوالات دامنه نمره گذاری آلفا (روایی/پایایی) مرجع/توضیحات Connor–Davidson (CD-RISC) 25 0–۱۰۰ (لیکرت ۰–۴) α=۰.۸۹ (اصل)، α≈۰.۸۹ (فارسی) مقیاس استاندارد تاب آوری Wagnild–Young Resilience Scale 25 25–۱۷۵ α≈۰.۹۳ (گزارش شده) مقیاس محبوب در پژوهش های تاب آوری پرسشنامه محلی (طلسچی و همکاران) متغیر متناسب با مقیاس α≈۰.۸–۰.۹ گزارش شده ابزار سازگار با محتوای کارگاه ها

نتایج و دستاوردهای آموزشی

در مطالعات انجام شده، آموزش تاب آوری اثربخشی قابل توجهی بر شاخص های روان شناختی داشته است. به طور نمونه، در پژوهشی نیمه آزمایشی که بر روی ۲۶۵ نفر از کارکنان درمانی تهران اجرا شد، نشان داده شد که پس از آموزش تاب آوری، فرسودگی شغلی کاهش و عملکرد شغلی افزایش یافته است.

یافته ها حاکی از «همبستگی منفی قوی بین تاب آوری و فرسودگی» و «همبستگی مثبت بین تاب آوری و عملکرد شغلی» بود. بنابراین، آموزش تاب آوری نتایج امیدوارکننده ای در کاهش استرس های شغلی و بهبود بازده کاری گزارش کرده است.

از نظر تغییرات کیفی، شرکت کنندگان اغلب گزارش می دهند که نگرش شان نسبت به دشواری ها امیدوارانه تر شده و مهارت های عملی جدیدی مثل مدیریت خشم و تمرکز بر نکات مثبت را فراگرفته اند. مثلا منابع رسمی گزارش کرده اند که در کارگاه های تاب آوری مفاهیم بنیادی مانند تحمل استرس و سازگاری با تغییرات به خوبی منتقل شده است.

به این ترتیب، دستاوردهای آموزشی شامل افزایش خوداثربخشی، تقویت حمایت های اجتماعی و کاهش نگرانی های بی مورد در میان شرکت کنندگان بوده است (گرچه داده های کمی دقیق به طور شفاف منتشر نشده است).

مقایسه با برنامه های مشابه و بهترین رویه ها

در مقایسه با سایر دوره های تاب آوری، مجموعه دکتر طلسچی چند ویژگی متمایز دارد:

۱) جامعیت نگاه: برخلاف برنامه هایی که تنها به تاب آوری فردی می پردازند، او تاب آوری اجتماعی و سازمانی (مثلا تاب آوری ملی، اقتصادی، زیست محیطی) را نیز پوشش می دهد.

۲) خودکفایی و پایداری: اجرای طرح هایی مانند «سفیران تاب آوری» با هدف تبدیل شهروندان عادی به آموزگاران تاب آوری نشان دهنده تمرکز بر گسترش دانش به صورت مردمی است.

۳) ماده و عمل گرایی: در عوض رویکردهای صرفا نظری یا کلاسیک، کارگاه های وی پر از ابزارهای عملی (بازی درمانی، خودمراقبتی والدین، مهندسی برنامه های روزمره کودکان) برای ایجاد تاثیر ملموس هستند.

بر اساس مرور های ادبیات بین المللی، برنامه های اثربخش تاب آوری در حوزه های مختلف (سازمانی، آموزشی، بهداشت) به ترکیبی از آموزش مهارت های حل مسئله، مهارت های اجتماعی، ذهن آگاهی و تمرین های تجربی نیاز دارند.

دوره های طلسچی در عمل این عناصر را دارد، هرچند آمار و شواهد مستقیم مقایسه ای (مثلا RCT با گروه کنترل) محدود گزارش شده است. در عمل، به نظر می رسد این دوره ها با استانداردهای کیفی آموزش تاب آوری (تعامل محور، مشارکت جو، مبتنی بر شواهد) مطابقت دارد.

کاستی ها و پیشنهادها

هرچند تجربه بیش از یک دهه و نتایج اولیه مثبت دیده می شود، چند نقطه ضعف و فرصت بهبود وجود دارد:

• شفافیت داده ها: گزارشات موجود عموما کیفی و داستانی هستند و جزئیات آماری محدود است. مطلوب است نتایج پیش پس آزمون های مهم (مثلا میانگین نمره تاب آوری پیش وپسا با فاصله اطمینان) منتشر شود تا اعتبار علمی بالاتر رود.
• ضوابط سنجش دقیق: لازم است اطلاعات آزمون های به کار رفته (نام، روایی/پایایی گزارش شده، نحوه نمره گذاری) در اسناد رسمی ارائه شود. به عنوان مثال، اگر CD-RISC یا پرسشنامه های محلی استفاده شده، نتایج فاکتورگیری و همبستگی با معیارهای مشابه ذکر گردد.
• گروه کنترل: به کارگیری طراحی های بهتری نظیر گروه کنترل تصادفی شده در ارزیابی می تواند اطمینان دهد تغییرات مشاهده شده ناشی از آموزش است و نه عوامل دیگر.
• پایش بلندمدت: بهتر است برنامه های پیگیری پس از دوره (مثلا ارزیابی سه ماهه و شش ماهه) انجام شود تا پایداری اثرات مشخص شود.

با توجه به ظرفیت بالای رسانه ای دکتر طلسچی و تعهد او به مستندسازی علمی، توجه به این نکات می تواند اعتبار نتایج را ارتقا داده و راه را برای گسترش برنامه ها هموارتر کند.

منابع: سایت رسمی «رسانه تاب آوری ایران»، مطالب مرتبط در «مددکار نیوز» و «سایت رسانه تاب آوری ایران»، و مقالات علمی داخلی منتشر شده (به ویژه اثربخشی آموزش تاب آوری در کادر درمان) مبنای این گزارش بوده اند. اطلاعات مقیاس های تاب آوری از منابع معتبر روان شناسی بالینی فارسی استخراج شده اند.

• کاری از لیلا ارزنقی پور- دکتری مدیریت رسانه
• آموزش های تاب آوری با بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران